باکتری‌ها، همه‌جا
روی بعضی قوطی‌های کنسرو نوشته‌اند: «پیش از مصرف، بیست دقیقه بجوشانید». غذای درونِ قوطی که پخته است، پس این جوشاندنِ دوباره برای چیست؟ جواب در دنیای جاندارانی است که آن‌قدر کوچک‌اند که هزار تا از آن‌ها پشتِ سرِ هم، به اندازه‌ی یک میلی‌متر هم نمی‌شوند: باکتری‌ها.
یک یاخته، بی‌هسته
در دبستان دیدیم که باکتری‌ها ریزجاندارانی‌اند که فقط با میکروسکوپ دیده می‌شوند. حالا دقیق‌تر می‌دانیم: هر باکتری فقط یک یاخته است، هسته ندارد و پیش‌هسته‌ای است، و دورِ غشای یاخته‌اش یک دیواره‌ی یاخته‌ای دارد. این دیواره باکتری را کمی شبیهِ یاخته‌ی گیاهی می‌کند، هرچند جنسِ دیواره‌شان با هم فرق دارد.
باکتری‌ها را بیشتر از روی شکلشان گروه‌بندی می‌کنند. سه شکلِ اصلی دارند: کروی، میله‌ای و مارپیچی. بعضی از آن‌ها تک‌تک زندگی می‌کنند و بعضی زنجیره یا خوشه می‌سازند.
از آبِ جوش تا یخِ قطبی
باکتری‌ها تقریباً همه‌جا پیدا می‌شوند: در خاک، آب، هوا، روی پوستِ ما و درونِ روده‌مان. بعضی‌ها در جاهایی زندگی می‌کنند که برای بیشترِ جانداران مرگبار است، مثلِ چشمه‌های آبِ داغ، دریاچه‌های بسیار شور و یخ‌های قطبی. رنگِ صورتی یا قرمزِ بعضی دریاچه‌های شور، از جمله دریاچه‌ی ارومیه در بعضی فصل‌ها، کارِ جاندارانِ ریزی است که در آبِ بسیار شور زندگی می‌کنند، از جمله بعضی باکتری‌ها.
دوست یا دشمن؟
بیشترِ باکتری‌ها بی‌ضررند و بسیاری از آن‌ها برای ما مفیدند. باکتری‌های روده به گوارشِ بعضی غذاها کمک می‌کنند و چون جای خالی باقی نمی‌گذارند، باکتری‌های بیماری‌زا نمی‌توانند آنجا جا خوش کنند. باکتری‌ها شیر را ماست می‌کنند، بعضی‌ها آلودگیِ نفت در دریا را تجزیه می‌کنند و بعضی دیگر در کارخانه‌ها دارو می‌سازند.
اما چند نوع باکتری بیماری‌زا هستند و بعضی سم می‌سازند. یکی از این باکتری‌ها می‌تواند بدونِ هوا، درونِ قوطیِ کنسروی که خوب بسته یا خوب پخته نشده رشد کند و سمی بسیار خطرناک بسازد. خوشبختانه گرمای جوشاندن این سم را از بین می‌برد. دلیلِ آن نوشته‌ی روی قوطی همین است.
هشدار
کنسروی را که درِ آن باد کرده، زنگ زده یا بوی عجیبی دارد، هرگز نچشید و دور بیندازید.
در خانه امتحان کنید
با کمکِ یک بزرگ‌تر، یک لیوان شیرِ ولرم را با یک قاشق ماست هم بزنید، رویش را بپوشانید و چند ساعت در جای گرم بگذارید. شیر سفت و ترش می‌شود: باکتری‌های ماست قندِ شیر را به ماده‌ای ترش تبدیل کرده‌اند. چرا شیرِ داخلِ یخچال به این زودی ماست نمی‌شود؟
واژه‌های این درس
- باکتری - جانداری تک‌یاخته‌ای و بی‌هسته با دیواره‌ی یاخته‌ای.
- دیواره‌ی یاخته‌ای - لایه‌ی محکمی که دورِ غشای بعضی یاخته‌هاست.
- بیماری‌زا - چیزی که بیماری به وجود می‌آورد.
ایده‌ی اصلی
باکتری‌ها جاندارانی تک‌یاخته‌ای، بی‌هسته و دیواره‌دارند که به سه شکلِ کروی، میله‌ای و مارپیچی دیده می‌شوند و تقریباً همه‌جا زندگی می‌کنند؛ بیشترشان بی‌ضرر یا مفیدند و چند نوع بیماری‌زا یا سمی‌اند.