گیاهان در زندگیِ ما

همین حالا که این درس را می‌خوانید، احتمالاً چیزی از گیاهان در دست یا کنارتان هست: کاغذِ دفتر، مدادِ چوبی، لباسِ نخی، یک لیوان چای. اگر همه‌ی چیزهایی را که از گیاهان آمده‌اند از اتاقتان بیرون ببرید، چه می‌ماند؟ و اگر فردا هیچ گیاهی روی زمین نباشد، چه چیزی بیشتر از همه کم می‌آوریم؟

از جنگل تا خانه

انسان هزاران سال پیش از آنکه آوند و روزنه را بشناسد، از گیاهان استفاده می‌کرد: برای غذا، خانه، سوخت و لباس. امروز این فهرست بسیار بلندتر است. کاغذ از رشته‌های یاخته‌ایِ چوبِ درختانی مثلِ صنوبر و اکالیپتوس ساخته می‌شود. پنبه رشته‌هایی است که دورِ دانه‌ی گیاهِ پنبه می‌روید و از آن پارچه می‌بافند. چوب، لاستیکِ طبیعی، روغن‌های خوراکی و رنگ‌های طبیعی هم از گیاهان‌اند.

داروخانه‌ای سبز

بسیاری از داروها نخست از گیاهان به دست آمده‌اند. مردم هزاران سال برای تسکینِ درد پوستِ درختِ بید را می‌جویدند؛ شیمی‌دان‌ها در قرنِ نوزدهم ماده‌ی درونِ آن را شناختند و از روی آن آسپرین را ساختند. از برگ‌های گیاهی به نامِ گل انگشتانه، که خوشه‌های بلندی از گل‌های زنگوله‌ای دارد، دارویی برای بعضی بیمارانِ قلبی می‌گیرند. همین گیاه سمی است، و این نکته‌ی مهمی را یادآوری می‌کند: گیاهِ دارویی هم دارو است و فقط باید به اندازه و با نظرِ پزشک مصرف شود. حتی از دانه‌ی بعضی گیاهانِ خانواده‌ی لوبیا ماده‌ای به دست می‌آورند که در آزمایشگاه برای تشخیصِ گروهِ خون به کار می‌رود.

هشدار

هیچ گیاهِ وحشی یا داروی گیاهی را بدونِ نظرِ پزشک نخورید؛ بعضی گیاهانِ زیبا بسیار سمی‌اند.

مهم‌ترین کارِ گیاهان

با این همه، مهم‌ترین نقشِ گیاهان در زندگیِ ما و جانورانِ خشکی، فتوسنتز است. گیاهان با فتوسنتز غذای تقریباً همه‌ی جانورانِ خشکی را می‌سازند، اکسیژن به هوا می‌دهند و کربن دی‌اکسید را از هوا می‌گیرند.

پیش‌تر امسال دیدیم که مقدارِ کربن دی‌اکسیدِ هوا با سوزاندنِ سوخت‌ها بالا رفته و زمین را گرم‌تر کرده است. آیا اگر به اندازه‌ی کافی درخت بکاریم، مشکل حل می‌شود؟ درخت کاشتن کمک می‌کند، اما کافی نیست. ما هر سال با سوزاندنِ نفت و گاز و زغال‌سنگ، کربن دی‌اکسیدی به هوا می‌دهیم که میلیون‌ها سال در زیرِ زمین انبار شده بود، و این کار بسیار سریع‌تر از آن است که گیاهان بتوانند جذبش کنند. افزایشِ کربن دی‌اکسید هم فتوسنتز را فقط تا اندازه‌ای بیشتر می‌کند. پس کنارِ نگه داشتنِ جنگل‌ها و درخت کاشتن، باید سوختِ کمتری هم بسوزانیم.

در خانه امتحان کنید

یک روز، هر چیزی را که از صبح تا شب استفاده می‌کنید و از گیاهان آمده است، یادداشت کنید: غذا، لباس، وسایل، دارو. کنارِ هر کدام بنویسید از کدام بخشِ گیاه آمده است: ریشه، ساقه، برگ، گل، میوه یا دانه. کدام بخش در فهرستِ شما بیشتر است؟

واژه‌های این درس

• فراورده‌ی گیاهی - چیزی که از گیاهان ساخته یا به دست آمده است.
• گیاهِ دارویی - گیاهی که از آن دارو به دست می‌آید.
• فتوسنتز - ساختنِ غذا از کربن دی‌اکسید و آب با نورِ خورشید.

ایده‌ی اصلی

کاغذ، پارچه، چوب و بسیاری از داروها از گیاهان به دست می‌آیند، و فتوسنتز غذا و اکسیژن می‌سازد و کربن دی‌اکسید را می‌گیرد؛ اما چون ما کربن دی‌اکسید را بسیار سریع آزاد می‌کنیم، درخت کاشتن به‌تنهایی کافی نیست.