از اسطرلاب تا تلسکوپِ فضایی
هزار سال پیش، شب‌ها در شهرها چراغِ برقی نبود و آسمان پر از ستاره بود. منجمان شب‌ها بیدار می‌ماندند، جای ستاره‌ها و سیاره‌ها را اندازه می‌گرفتند و در جدول‌ها می‌نوشتند. آن‌ها بی‌تلسکوپ چطور آسمان را اندازه می‌گرفتند؟
اندازه گرفتنِ زاویه
دانشی که آسمان و اجرامِ آن را بررسی می‌کند، نجوم یا ستاره‌شناسی نام دارد. منجمانِ قدیم فاصله‌ی ستاره‌ها را نمی‌دانستند، اما می‌توانستند زاویه بسنجند: اینکه یک ستاره چند درجه بالای افق است. یکی از مهم‌ترین ابزارهایشان اسطرلاب بود: صفحه‌ای فلزی و گرد با درجه‌بندی و یک خط‌کشِ چرخان که از سوراخ‌های آن ستاره را نشانه می‌گرفتند. منجمانِ ایرانی و مسلمان اسطرلاب‌های بسیار دقیقی ساختند. با زاویه‌ی ستاره‌ها می‌شد زمان را در شب پیدا کرد، تقویم ساخت و جهت را یافت.
رصدخانه‌ها
برای رصدِ دقیق، ابزارهای بزرگ و ثابت لازم بود. در سالِ ۱۲۵۹ میلادی، خواجه نصیرالدینِ طوسی در مراغه رصدخانه‌ای ساخت که ابزارهای بزرگ، کتابخانه‌ای پربار و منجمانی از سرزمین‌های گوناگون داشت. جدول‌های نجومیِ این رصدخانه قرن‌ها به کار رفت و رصدخانه‌های بعدی، مثلِ رصدخانه‌ی سمرقند، از آن الگو گرفتند.
پنجره‌ای تازه: تلسکوپ
در سالِ ۱۶۰۹ میلادی، گالیله تلسکوپی ساخت و آن را رو به آسمان گرفت. کوه‌های ماه، قمرهای مشتری و ستاره‌های بی‌شمارِ راه شیری را دید که با چشم دیده نمی‌شدند. از آن پس تلسکوپ‌ها بزرگ‌تر و بزرگ‌تر شدند.
امروز ستاره‌شناسان سه دسته ابزارِ اصلی دارند:
- تلسکوپ‌های بزرگِ نوری روی قله‌ها، با آینه‌هایی چند متری؛ مثلِ تلسکوپِ ملیِ ایران روی قله‌ی گرگش.
- رادیوتلسکوپ‌ها، بشقاب‌های غول‌پیکری که امواجِ رادیوییِ اجرامِ آسمانی را می‌گیرند.
- تلسکوپ‌های فضایی، مثلِ تلسکوپِ هابل (۱۹۹۰) و تلسکوپِ جیمز وب (۲۰۲۱)، که بالای هوای زمین، بی‌ابر و بی‌لرزش، رصد می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- شبی که آسمان صاف است، دستتان را کاملاً جلو ببرید و مشت کنید. پهنای مشت در این حالت حدودِ ۱۰ درجه از آسمان را می‌پوشاند.
- از افق شروع کنید و مشت‌ها را روی هم بشمارید تا به یک ستاره‌ی پرنور برسید.
- یک ساعت بعد دوباره اندازه بگیرید. ارتفاعِ ستاره چه تغییری کرد؟
واژه‌های این درس
- نجوم - دانشِ بررسیِ آسمان و اجرامِ آن.
- اسطرلاب - ابزارِ قدیمیِ اندازه گرفتنِ زاویه‌ی ستاره‌ها.
- رصدخانه - جایی با ابزارهای ثابت و بزرگ برای رصدِ آسمان.
- تلسکوپِ فضایی - تلسکوپی که بیرون از هوای زمین، در مدار، رصد می‌کند.
ایده‌ی اصلی
ستاره‌شناسی با سنجیدنِ زاویه‌ی ستاره‌ها با ابزارهایی مثلِ اسطرلاب آغاز شد. رصدخانه‌ها و بعد تلسکوپ‌ها، از تلسکوپِ گالیله تا تلسکوپ‌های فضایی، دیدِ ما را به دوردست‌ها رساندند.