تنوعِ زیستیِ ایران
ایران تقریباً هشت هزار گونه گیاه دارد؛ نزدیک به تعدادِ گونه‌های گیاهیِ همه‌ی اروپا، که چند برابرِ ایران وسعت دارد. چطور سرزمینی که بخشِ بزرگش کویر است، این‌قدر گیاه و جانورِ گوناگون دارد؟
تنوع، از کجا می‌آید؟
تنوعِ زیستی در ساده‌ترین تعریف یعنی گوناگونیِ گونه‌های جانداران و محیط‌هایی که در آن زندگی می‌کنند. هر چه تعدادِ گونه‌ها در یک جا بیشتر باشد، تنوعِ زیستی‌اش بیشتر است.
جانداران نیازهای متفاوتی دارند؛ پس هر چه محیط‌ها گوناگون‌تر باشند، جای زندگیِ مناسب برای جانورانِ بیشتری فراهم است. ایران در یک سفرِ چندروزه از جنگل‌های مرطوب و انبوهِ هیرکانی در کنارِ خزر، به کوه‌های بلند و برفیِ البرز، جنگل‌های بلوطِ زاگرس، کویرهای داغِ مرکزی و ساحل‌ها و آبسنگ‌های مرجانیِ خلیج فارس می‌رسد. هر کدام گونه‌های ویژه‌ی خودش را دارد. بعضی گونه‌ها، مثلِ ماهیِ کورِ غار در لرستان، در هیچ جای دیگرِ جهان پیدا نمی‌شوند.
چه چیزی تنوع را کم می‌کند؟
در طولِ عمرِ زمین، عواملِ طبیعی مثلِ یخبندان‌های بزرگ یا برخوردِ شهاب‌سنگ گونه‌هایی را از بین برده‌اند. اما امروز فعالیت‌های انسان مهم‌ترین تهدیدند: نابود کردنِ زیستگاه‌ها، شکارِ بی‌رویه، آلودگی و گرم شدنِ زمین. ببرِ مازندران آخرین بار حدودِ هفتاد سال پیش در جنگل‌های شمال دیده شد و امروز منقرض شده است. یوزپلنگِ ایرانی، خرسِ سیاهِ بلوچستان و سمندرِ لرستانی در خطرِ انقراض‌اند.
یکی از تهدیدهای کمتر شناخته‌شده، گونه‌های بیگانه هستند: گونه‌هایی که به طورِ طبیعی در یک منطقه نبوده‌اند و انسان آن‌ها را آورده است. گیاهی آبزی به نامِ سنبلِ آبی، که برای زیبایی به آبگیرها آورده شد، در تالابِ انزلی چنان تند رشد کرد که سطحِ آب را پوشاند، نورِ زیرِ آب را گرفت و جای گیاهان و ماهی‌های بومی را تنگ کرد. برای همین در کاشتِ فضای سبز، گونه‌های بومیِ هر منطقه بهترین انتخاب‌اند.
چرا تنوع برای ما مهم است؟
- دارو: بسیاری از داروها نخست از گیاهان و جانداران به دست آمده‌اند. از درختِ سرخدار، که در جنگل‌های هیرکانی هم می‌روید، ماده‌ای برای ساختنِ داروی سرطان گرفته می‌شود.
- مهارِ آفت‌ها: کفشدوزک‌ها هر روز ده‌ها شته می‌خورند. کشاورزان به جای سمپاشی، کفشدوزک در باغ رها می‌کنند.
- گرده‌افشانی: بدونِ زنبورها و حشره‌های دیگر، بسیاری از میوه‌ها ساخته نمی‌شوند.
- الهام برای مهندسان: تارِ عنکبوت از پروتئین است، اما به نسبتِ وزنش از فولاد محکم‌تر و در عینِ حال کشسان است. مهندسان در تلاش‌اند ماده‌ای مثلِ آن بسازند.
در خانه امتحان کنید
درباره‌ی استانِ خودتان جست‌وجو کنید: چه زیستگاه‌هایی دارد، کدام گیاه یا جانورش فقط در ایران پیدا می‌شود و کدام در خطر است؟ روی یک برگه، نقشه‌ی ساده‌ای از استان بکشید، جای زیستگاه‌ها را نشان دهید و سه پیشنهاد برای نگهداریِ یکی از آن‌ها بنویسید.
واژه‌های این درس
- تنوعِ زیستی - گوناگونیِ گونه‌های جانداران و محیط‌هایی که در آن‌ها زندگی می‌کنند.
- گونه‌ی بیگانه - گونه‌ای که به طورِ طبیعی در یک منطقه نبوده و انسان آن را آورده است.
- منقرض - گونه‌ای که هیچ فردِ زنده‌ای از آن در طبیعت نمانده است.
ایده‌ی اصلی
هر چه گونه‌ها و محیط‌های یک جا گوناگون‌تر باشند، تنوعِ زیستی‌اش بیشتر است، و ایران با محیط‌های بسیار متفاوتش از این نظر غنی است. فعالیت‌های انسان، از جمله آوردنِ گونه‌های بیگانه، امروز بزرگ‌ترین تهدیدِ آن است؛ در حالی که دارو، مهارِ آفت، گرده‌افشانی و الهامِ مهندسان از همین تنوع می‌آیند.