سیارک، شهاب و شهاب‌سنگ
شبی در کویرِ لوت، آسمان پر از ستاره است. ناگهان خطی درخشان در یک چشم‌به‌هم‌زدن آسمان را می‌شکافد و خاموش می‌شود. مردم به آن «ستاره‌ی دنباله‌دار» یا «ستاره‌ی افتاده» می‌گویند، اما این نه ستاره است نه دنباله‌دار. پس چه بود؟
کمربندِ سیارک‌ها
در سامانه‌ی خورشیدی، جز سیاره‌ها و قمرها، میلیون‌ها سیارک هم دورِ خورشید می‌گردند: تکه‌سنگ‌ها و فلزهایی از چند متر تا چند صد کیلومتر. بیشترِ آن‌ها، بیش از ۹۰ درصد، در ناحیه‌ای میانِ مدارِ مریخ و مشتری به نامِ کمربندِ اصلیِ سیارک‌ها هستند. بیشترِ ستاره‌شناسان معتقدند این‌ها مصالحی‌اند که در زمانِ پیدایشِ سامانه‌ی خورشیدی هرگز به یک سیاره تبدیل نشدند، چون گرانشِ مشتری مدام به هم می‌ریختشان.
شهاب و شهاب‌سنگ
در فضا میلیاردها تکه‌ی ریزِ سنگ و غبار هم سرگردان‌اند؛ بیشترشان از سیارک‌ها و دنباله‌دارها جدا شده‌اند. سه نام را از هم جدا کنیم:
- شهاب‌واره: تکه‌سنگ یا ذره‌ای که هنوز در فضاست.
- شهاب: خطِ نورانی‌ای که وقتی شهاب‌واره با تندیِ زیاد وارد هوای زمین می‌شود و حدودِ ۱۰۰ کیلومتر بالای سرمان از گرمای مالش با هوا می‌سوزد، دیده می‌شود. همان «ستاره‌ی افتاده».
- شهاب‌سنگ: تکه‌ای که کامل نسوخته و به زمین رسیده است.
شهاب‌سنگ‌ها سه دسته‌اند: سنگی، آهنی و سنگی‌آهنی. شهاب‌سنگ‌های آهنی سنگین‌اند و آهنربا به آن‌ها می‌چسبد. کویرِ لوت یکی از بهترین جاهای جهان برای پیدا کردنِ شهاب‌سنگ است: هوای خشک آن‌ها را از زنگ زدن نگه می‌دارد و سنگِ تیره روی زمینِ روشن و بی‌گیاه زود به چشم می‌آید.
بیشترِ شهاب‌سنگ‌ها در دریاها و اقیانوس‌ها می‌افتند، چون حدودِ ۷۱ درصدِ سطحِ زمین را آب پوشانده است. گاهی شهاب‌واره‌ای بزرگ‌تر خطر می‌سازد: در سالِ ۲۰۱۳ میلادی، سنگی چند ده متری بالای شهرِ چلیابینسک در روسیه منفجر شد و موجِ انفجارش شیشه‌ها را شکست و صدها نفر را زخمی کرد. ستاره‌شناسان برای همین سیارک‌های نزدیکِ زمین را با دقت زیرِ نظر دارند.
بارش‌های شهابی
زمین هر سال در روزهای معینی از میانِ غبارِ به‌جامانده از یک دنباله‌دار می‌گذرد. آن شب‌ها شهاب‌های بسیاری از یک نقطه‌ی آسمان به هر سو می‌بارند. به این بارشِ شهابی می‌گوییم. یکی از معروف‌ترینِ آن‌ها، بارشِ برساووشی، نیمه‌ی دومِ مرداد است.
در خانه امتحان کنید
- در یک شبِ بی‌ماه، نیمه‌ی دومِ مرداد، دور از نورِ شهر و با کمکِ یک بزرگ‌تر، روی زمین دراز بکشید و یک ساعت به آسمان نگاه کنید.
- شهاب‌هایی را که می‌بینید بشمارید. آیا بیشترشان از یک ناحیه‌ی آسمان می‌آیند؟
واژه‌های این درس
- سیارک - تکه‌سنگ یا فلزی که دورِ خورشید می‌گردد.
- شهاب‌واره - ذره یا تکه‌سنگی که در فضا سرگردان است.
- شهاب - خطِ نوری که از سوختنِ شهاب‌واره در هوای زمین پیدا می‌شود.
- شهاب‌سنگ - تکه‌ای که از هوا گذشته و به زمین رسیده است.
ایده‌ی اصلی
سیارک‌ها، بیشتر در کمربندِ میانِ مریخ و مشتری، دورِ خورشید می‌گردند. شهاب‌واره‌ای که در هوا می‌سوزد شهاب است و تکه‌ای که به زمین می‌رسد شهاب‌سنگ.