شتاب
در آگهیِ خودروها گاهی مینویسند: «صفر تا صد در ۹ ثانیه». این عدد نه تندی است و نه سرعت. چیزی را میسنجد که وقتی خودرو ناگهان راه میافتد، شما را به صندلی میچسباند: اینکه سرعت چقدر زود تغییر میکند.
شتاب یعنی تغییرِ سرعت
در راهِ مدرسه بارها سرعتتان را عوض میکنید: گاهی تندتر میروید، گاهی کندتر، گاهی میپیچید و گاهی چند لحظه میایستید. هر وقت سرعتِ جسمی تغییر کند، میگوییم شتاب دارد. چون سرعت هم اندازه دارد و هم جهت، شتاب سه شکل دارد:
- تند شدن: خودرویی که با سبز شدنِ چراغ راه میافتد.
- کند شدن: خودرویی که پشتِ چراغ قرمز ترمز میکند.
- تغییرِ جهت: خودرویی که با تندیِ ثابت از پیچی میگذرد. تندیاش عوض نشده، اما جهتش چرا، پس سرعتش تغییر کرده است.
فقط جسمی که روی خطِ راست با تندیِ ثابت میرود (یا ساکن است) شتاب ندارد.
شتابِ متوسط را حساب کنیم
شتابِ متوسط = تغییرِ سرعت ÷ مدتِ زمانِ این تغییر
تغییرِ سرعت یعنی سرعتِ پایانی منهای سرعتِ آغازی. اگر سرعت را با متر بر ثانیه و زمان را با ثانیه بسنجیم، یکای شتاب متر بر مربعِ ثانیه میشود: یعنی سرعت در هر ثانیه چند متر بر ثانیه تغییر میکند. شتاب هم، مثلِ سرعت، بردار است و جهت دارد.
مثال قطارِ مترو روی ریلِ راست به سمتِ غرب از ایستگاه راه میافتد و در ۱۰ ثانیه سرعتش از صفر به ۱۵ متر بر ثانیه میرسد.
- تغییرِ سرعت = ۱۵ - ۰ = ۱۵ متر بر ثانیه به سمتِ غرب
- شتابِ متوسط = ۱۵ ÷ ۱۰ = ۱٫۵ متر بر مربعِ ثانیه به سمتِ غرب
یعنی سرعتِ قطار در هر ثانیه بهطورِ متوسط ۱٫۵ متر بر ثانیه بیشتر شده است.
گاهی سرعتها با کیلومتر بر ساعت داده میشوند. آن وقت اول تغییرِ سرعت را با تقسیم بر ۳٫۶ به متر بر ثانیه میبریم. خودرویی که در ۸ ثانیه از ۳۶ به ۱۰۸ کیلومتر بر ساعت میرسد، ۷۲ کیلومتر بر ساعت، یعنی ۲۰ متر بر ثانیه، تغییرِ سرعت دارد و شتابش ۲۰ ÷ ۸ = ۲٫۵ متر بر مربعِ ثانیه است.
وقتی جسمی کند میشود، جهتِ شتابش خلافِ جهتِ حرکت است. خودرویی که به سمتِ شرق میرود و ترمز میکند، شتابی به سمتِ غرب دارد.
در خانه امتحان کنید
یک سرِ تخته یا کتابی بزرگ را روی دو سه کتاب بگذارید تا شیبدار شود. تیله یا توپِ کوچکی را از بالای شیب رها کنید و دوستی هر یک ثانیه با یک دست زدن بگوید «حالا!» و شما جای توپ را با مداد علامت بزنید. فاصلهی علامتها روی شیب و بعد روی زمینِ صاف چطور تغییر میکند؟ توپ کجا شتاب دارد؟
واژههای این درس
- شتاب - تغییرِ سرعت؛ تند شدن، کند شدن یا تغییرِ جهت.
- شتابِ متوسط - تغییرِ سرعت تقسیم بر مدتِ زمانِ این تغییر.
- متر بر مربعِ ثانیه - یکای شتاب.
ایدهی اصلی
هر وقت سرعت تغییر کند، چه در اندازه و چه در جهت، جسم شتاب دارد. شتابِ متوسط تغییرِ سرعت تقسیم بر زمان است و برحسبِ متر بر مربعِ ثانیه بیان میشود.