غذاها از چه ساخته شده‌اند؟
ظهرِ جمعه است و سفره پهن شده: نان، دیزی، سبزی‌خوردن، ماست و یک پارچ آب. اگر می‌توانستیم هر لقمه را به اجزای سازنده‌اش جدا کنیم، چه چیزهایی پیدا می‌کردیم؟ و بدن با هر کدام چه می‌کند؟
شش گروهِ مادّه‌ی مغذی
به موادی از غذا که بدن برای زنده ماندن، رشد و کار کردن لازم دارد، مادّه‌ی مغذی می‌گوییم. آن‌ها را در شش گروه می‌گذارند:
- کربوهیدرات‌ها - قندها و نشاسته؛ در نان، برنج، سیب‌زمینی و میوه. سوختِ اصلیِ بدن‌اند.
- چربی‌ها - در روغن، کره، گردو و گوشت. انرژیِ زیادی دارند و بدن آن‌ها را ذخیره می‌کند.
- پروتئین‌ها - در گوشت، تخم‌مرغ، لبنیات، عدس و لوبیا. مصالحِ ساختن و ترمیمِ بدن‌اند.
- ویتامین‌ها - مقدارِ کمی از آن‌ها برای کارهای بسیار مهم لازم است؛ بیشتر در میوه و سبزی.
- مواد معدنی - مثلِ کلسیم و آهن؛ از خاک به گیاه و از گیاه به ما می‌رسند.
- آب - بیش از نیمی از بدنِ ما آب است و همه‌ی کارهای یاخته در آب انجام می‌شود.
با انرژی و بدونِ انرژی
سه گروهِ اول، یعنی کربوهیدرات، چربی و پروتئین، به بدن انرژی می‌دهند. انرژیِ غذا را با واحدی به نامِ کیلوکالری می‌سنجند. یک گرم کربوهیدرات یا پروتئین حدودِ چهار کیلوکالری انرژی دارد، اما یک گرم چربی حدودِ نه کیلوکالری؛ بیش از دو برابر.
سه گروهِ دیگر انرژی ندارند، اما بدونِ آن‌ها هم زندگی ممکن نیست. ویتامین‌ها و مواد معدنی به بدن کمک می‌کنند از انرژیِ غذا استفاده کند، استخوان بسازد و بیمار نشود. فیبر هم، که در سبزی و نانِ سبوس‌دار هست، گوارش نمی‌شود و انرژی نمی‌دهد، اما روده را سالم نگه می‌دارد.
بیشترِ غذاها فقط یک مادّه‌ی مغذی ندارند. نان بیشتر کربوهیدرات دارد، اما پروتئین و کمی چربی و مواد معدنی هم دارد. برچسبِ روی بسته‌ها همین را با عدد نشان می‌دهد.
در خانه امتحان کنید
برچسبِ پشتِ سه خوراکیِ بسته‌بندی را در خانه پیدا کنید، مثلاً بیسکویت، پنیر و رشته. برای هر کدام بنویسید در صد گرمِ آن چند گرم کربوهیدرات، چربی و پروتئین هست. کدام بیشتر انرژی می‌دهد؟ از عددهای چربی حدس بزنید چرا.
واژه‌های این درس
- مادّه‌ی مغذی - مادّه‌ای در غذا که بدن برای زندگی، رشد و کار به آن نیاز دارد.
- کیلوکالری - واحدی برای سنجیدنِ انرژیِ غذا.
- فیبر - بخشی از غذاهای گیاهی که گوارش نمی‌شود اما به روده کمک می‌کند.
ایده‌ی اصلی
غذاها شش گروه مادّه‌ی مغذی دارند: کربوهیدرات، چربی، پروتئین، ویتامین، مادّه‌ی معدنی و آب. سه گروهِ اول انرژی می‌دهند و چربی بیشترین انرژی را دارد؛ سه گروهِ دیگر انرژی ندارند اما برای سلامت ضروری‌اند.