لوله‌ی گوارش و یاورهایش

ظهر است و یک لقمه نان و پنیر و سبزی می‌خورید. چند ساعت بعد، بخشی از همین لقمه در خونِ شما است و به یاخته‌های انگشتِ پایتان رسیده است. اما یک تکه نان که نمی‌تواند از دیواره‌ی رگ بگذرد! پس در این چند ساعت چه بر سرِ لقمه آمده است؟

یک لوله‌ی بلند، از دهان تا مخرج

در دبستان دیدیم که غذا از دهان به معده و بعد به روده می‌رود. حالا دقیق‌تر نگاه کنیم. لوله‌ی گوارش لوله‌ای پرپیچ‌وخم است که از دهان شروع می‌شود و به مخرج می‌رسد. بخش‌هایش به ترتیب این‌ها هستند: دهان، حلق، مری، معده، روده‌ی باریک و روده‌ی بزرگ. اگر روده‌های یک آدمِ بزرگسال را صاف کنیم، طولشان به چند متر می‌رسد.

غذا هیچ‌وقت از این لوله بیرون نمی‌رود. چیزی که به بدن می‌رسد، فقط مولکول‌های بسیار کوچکی است که از دیواره‌ی روده می‌گذرند و وارد خون می‌شوند.

کنارِ لوله چند غده هم هست که شیره‌هایی را به درونِ آن می‌ریزند: غده‌های بزاقی در دهان، کبد (جگر) و لوزالمعده. غذا از درونِ این غده‌ها نمی‌گذرد، اما بدونِ کمکِ آن‌ها گوارش کامل نمی‌شود. به لوله‌ی گوارش و این غده‌ها روی‌هم دستگاه گوارش می‌گوییم.

دو کارِ گوارش: خرد کردن و تجزیه کردن

گوارش دو کارِ جدا از هم دارد:

• گوارشِ مکانیکی: غذا تکه‌تکه و نرم می‌شود. دندان‌ها آن را می‌جوند و ماهیچه‌های معده آن را هم می‌زنند. در این کار مولکول‌ها عوض نمی‌شوند؛ فقط تکه‌ها کوچک‌تر می‌شوند.
• گوارشِ شیمیایی: مولکول‌های بزرگِ غذا، مثلِ نشاسته و پروتئین، به مولکول‌های کوچک‌تر، مثلِ قند، شکسته می‌شوند. این کار را آنزیم‌ها انجام می‌دهند؛ ماده‌هایی که شیره‌های گوارشی دارند.

این دو کار به هم کمک می‌کنند. هر چه تکه‌ها ریزتر باشند، سطحِ بیشتری از غذا در برابرِ آنزیم‌ها قرار می‌گیرد و تجزیه زودتر انجام می‌شود.

در خانه امتحان کنید

1. دو حبه قند بردارید. یکی را در یک کیسه‌ی پلاستیکی بگذارید و با ته لیوان خوب خرد کنید.
2. دو لیوان آبِ هم‌دما آماده کنید.
3. قندِ خردشده را در یک لیوان و حبه‌ی درسته را در لیوانِ دیگر بریزید و هر دو را یک‌جور هم بزنید.
4. کدام زودتر حل شد؟ این آزمایش چه ربطی به جویدنِ غذا دارد؟

واژه‌های این درس

• لوله‌ی گوارش - لوله‌ی بلندی از دهان تا مخرج که غذا از آن می‌گذرد.
• غده‌ی گوارشی - اندامی که شیره‌ای برای گوارش می‌سازد و درونِ لوله می‌ریزد، مثلِ کبد.
• گوارشِ مکانیکی - خرد و نرم شدنِ غذا با جویدن و هم زدن.
• گوارشِ شیمیایی - شکسته شدنِ مولکول‌های بزرگِ غذا به مولکول‌های کوچک، با کمکِ آنزیم‌ها.

ایده‌ی اصلی

دستگاه گوارش یک لوله‌ی بلند و چند غده است. غذا در این لوله هم خرد می‌شود و هم با آنزیم‌ها به مولکول‌هایی آن‌قدر کوچک تجزیه می‌شود که بتوانند وارد خون شوند.