از پرسش تا فرضیه
امیر در آشپزخانه به مادرش کمک می‌کند. روی پیشخوان چند ظرف است: نمک، شکر، نشاسته، برنج و روغن. مادرش می‌پرسد: «به نظرت همه‌ی این‌ها در آب حل می‌شوند؟» امیر فوراً می‌گوید: «نه، فقط چیزهایی که سفید و ریزند حل می‌شوند.» این جمله فقط یک حدس است یا چیزی بیشتر؟
پرسشی که بشود جوابش را پیدا کرد
هر کارِ علمی با یک پرسش شروع می‌شود. اما همه‌ی پرسش‌ها به یک اندازه به کارِ علم نمی‌آیند. «کدام ماده‌ها در آب حل می‌شوند؟» پرسشی است که می‌شود با آزمایش جوابش را پیدا کرد. «کدام ماده از همه قشنگ‌تر است؟» این‌طور نیست؛ جوابش به سلیقه‌ی هر کس بستگی دارد.
فرضیه: پاسخی که بشود سنجید
وقتی برای پرسشی یک پاسخِ پیشنهادی می‌دهیم، به آن فرضیه می‌گوییم. فرضیه‌ی علمی یک ویژگیِ مهم دارد: باید بشود آن را آزمود. یعنی باید بتوانیم آزمایشی طراحی کنیم که اگر فرضیه نادرست بود، نادرستی‌اش را نشان دهد.
جمله‌ی امیر، «ماده‌های سفید و ریز حل می‌شوند»، یک فرضیه است، چون می‌شود آن را آزمود: نشاسته هم سفید و ریز است. اگر نشاسته در آب حل نشود، فرضیه‌ی امیر رد می‌شود.
حالا این جمله را ببینید: «ماده‌ها فقط وقتی حل می‌شوند که خودشان بخواهند.» هیچ آزمایشی نمی‌تواند نشان دهد که این جمله نادرست است، چون هر نتیجه‌ای را می‌شود با آن توضیح داد. چنین جمله‌ای فرضیه‌ی علمی نیست.
رد شدن، شکست نیست
بیشترِ فرضیه‌ها در تاریخِ علم نادرست از آب درآمده‌اند. این بد نیست. هر فرضیه‌ای که رد می‌شود، یک راهِ نادرست را می‌بندد و ما را به جوابِ درست نزدیک‌تر می‌کند. دانشمندِ خوب از رد شدنِ فرضیه‌اش ناراحت نمی‌شود؛ فرضیه‌ی بهتری می‌سازد.
در خانه امتحان کنید
- برای این پرسش یک فرضیه بنویسید: «چرا بعضی میوه‌ها در آب شناور می‌مانند و بعضی فرو می‌روند؟»
- بنویسید با کدام میوه‌های خانه می‌شود فرضیه‌ی شما را آزمود.
- با کمک یک بزرگ‌تر، میوه‌ها را در یک کاسه‌ی بزرگِ آب بگذارید. آیا فرضیه‌ی شما رد شد یا ماند؟
واژه‌های این درس
- پرسشِ علمی - پرسشی که بشود با مشاهده و آزمایش پاسخش را پیدا کرد.
- فرضیه - پاسخی پیشنهادی به یک پرسش که بتوان آن را با آزمایش سنجید.
ایده‌ی اصلی
فرضیه پاسخی پیشنهادی است که می‌شود آن را آزمود. اگر هیچ آزمایشی نتواند نادرستیِ یک حدس را نشان دهد، آن حدس فرضیه‌ی علمی نیست.