شکلِ یاخته، کارِ یاخته

به ابزارهای آشپزخانه نگاه کنید. چاقو تیز و باریک است، ملاقه گود است و کفگیر پهن و سوراخ‌دار. از شکلِ هر کدام می‌شود حدس زد چه کاری می‌کند. آیا یاخته‌های بدن هم همین‌طورند؟

هر شکل برای یک کار

بدنِ ما بیش از دویست نوع یاخته دارد. همه‌ی آن‌ها از یک یاخته‌ی تخم ساخته شده‌اند و دستورهای یکسانی در هسته دارند، اما هر نوع فقط بخشی از دستورها را به کار می‌گیرد و شکلی پیدا می‌کند که به کارش می‌خورد:

• یاخته‌ی عصبی رشته‌های بلندی دارد، گاهی به درازای یک متر، تا پیام را از نوکِ انگشتِ پا تا نخاع ببرد.
• یاخته‌ی ماهیچه دراز و دوکی‌شکل است و می‌تواند کوتاه شود و بکشد.
• گویچه‌ی قرمز گرد و تخت است و وسطش فرورفته؛ این شکل سطحِ زیادی برای گرفتنِ اکسیژن به آن می‌دهد و می‌گذارد از رگ‌های بسیار باریک رد شود.
• یاخته‌های پوشاننده‌ی پوست تخت‌اند و مثلِ کاشی چسبیده به هم، تا سطحِ بدن را بپوشانند.

یاخته‌ها با هم: بافت

یک یاخته‌ی ماهیچه به‌تنهایی نمی‌تواند بازو را بلند کند. هزاران یاخته‌ی ماهیچه کنارِ هم قرار می‌گیرند و با هم منقبض می‌شوند. به گروهی از یاخته‌های هم‌شکل که با هم کارِ مشخصی انجام می‌دهند، بافت می‌گوییم. در بدنِ ما چهار نوع بافتِ اصلی هست:

1. بافتِ پوششی - سطحِ بدن و درونِ لوله‌ها و حفره‌ها، مثلِ دهان و روده، را می‌پوشاند.
2. بافتِ ماهیچه‌ای - با منقبض شدن، حرکت ایجاد می‌کند.
3. بافتِ عصبی - پیام‌ها را می‌گیرد و می‌فرستد.
4. بافتِ پیوندی - بخش‌های بدن را به هم وصل می‌کند و نگه می‌دارد. استخوان، غضروف، چربی و حتی خون نوع‌هایی از بافتِ پیوندی‌اند.

گیاهان هم بافت دارند؛ مثلاً بافتی که آب را از ریشه بالا می‌برد یا بافتی که سطحِ برگ را می‌پوشاند.

در خانه امتحان کنید

با کمکِ یک بزرگ‌تر، به یک تکه گوشتِ مرغِ پخته‌ی بی‌استخوان نگاه کنید. آن را در جهتِ رشته‌ها با چنگال باز کنید. این رشته‌ها دسته‌هایی از یاخته‌های ماهیچه‌اند. روی پوستِ مرغ و کنارِ گوشت، چه بافت‌های دیگری می‌بینید؟ بعد از کار دست‌هایتان را با آب و صابون بشویید.

واژه‌های این درس

• بافت - گروهی از یاخته‌های هم‌شکل که با هم کارِ مشخصی انجام می‌دهند.
• بافتِ پوششی - بافتی که سطح‌ها را می‌پوشاند.
• بافتِ پیوندی - بافتی که بخش‌های بدن را به هم وصل می‌کند و نگه می‌دارد.

ایده‌ی اصلی

شکلِ هر یاخته با کارش جور است. یاخته‌های هم‌شکل که با هم کاری را انجام می‌دهند بافت می‌سازند. بدنِ ما چهار بافتِ اصلی دارد: پوششی، ماهیچه‌ای، عصبی و پیوندی.