سه نوع رگ
اگر همه‌ی رگ‌های بدنِ یک آدمِ بزرگسال را پشتِ سرِ هم بگذارند، طولشان به حدودِ صد هزار کیلومتر می‌رسد؛ بیش از دو بار دورِ زمین! بیشترِ این طول مالِ رگ‌هایی است که با چشم دیده نمی‌شوند. چرا بدن این‌همه رگ لازم دارد، و چرا همه یک‌جور نیستند؟
سرخرگ: دیواره‌ی محکم برای فشار
خونی که از بطن‌ها بیرون می‌آید، با فشارِ زیادی وارد سرخرگ می‌شود. برای همین دیواره‌ی سرخرگ ضخیم است و لایه‌ای ماهیچه‌ای و کشسان دارد. با هر ضربانِ قلب، سرخرگ کمی گشاد می‌شود و بعد به حالتِ اول برمی‌گردد و خون را جلو می‌راند. سرخرگ‌ها هر چه از قلب دورتر می‌شوند، شاخه‌شاخه و باریک‌تر می‌شوند.
مویرگ: جایی که داد و ستد می‌شود
باریک‌ترین شاخه‌ها مویرگ هستند؛ آن‌قدر باریک که گویچه‌های قرمز یکی‌یکی و پشتِ سرِ هم از آن‌ها می‌گذرند. دیواره‌ی مویرگ فقط یک لایه یاخته است. همین دیواره‌ی نازک اجازه می‌دهد که اکسیژن و مواد غذایی از خون بیرون بیایند و به یاخته‌ها برسند، و کربن‌دی‌اکسید و مواد زائدِ یاخته‌ها وارد خون شوند. بخشی از آبِ خون هم از مویرگ‌ها بیرون می‌آید و دورِ یاخته‌ها را می‌گیرد. مویرگ‌ها در همه‌ی بافت‌ها شبکه‌ای پرپیچ‌وخم ساخته‌اند و تقریباً هیچ یاخته‌ای از آن‌ها دور نیست.
سیاهرگ: راهِ برگشت
مویرگ‌ها به هم می‌پیوندند و رگ‌های بزرگ‌تری به نامِ سیاهرگ می‌سازند. در سیاهرگ‌ها فشارِ خون کم است، پس دیواره‌شان نازک‌تر است و درونشان گشادتر. اما خون در سیاهرگ‌های پا باید رو به بالا برود. دو چیز به این کار کمک می‌کند: دریچه‌های درونِ سیاهرگ که نمی‌گذارند خون پایین برگردد، و ماهیچه‌های پا که با هر قدم سیاهرگ‌ها را فشار می‌دهند. برای همین اگر ساعت‌ها بی‌حرکت بنشینید، ممکن است پاهایتان کمی ورم کند؛ راه رفتن و تکان دادنِ پاها به برگشتنِ خون کمک می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- دستتان را چند ثانیه آویزان نگه دارید تا سیاهرگ‌های پشتِ دست کمی برجسته شوند.
- با یک انگشت روی یکی از سیاهرگ‌ها فشار دهید و با انگشتِ دیگر، خون را در جهتِ مچ از زیرِ آن بیرون برانید.
- انگشتِ دوم را بردارید. آیا خون از سمتِ مچ برمی‌گردد؟ حالا انگشتِ اول را بردارید و ببینید چه می‌شود. این آزمایش درباره‌ی دریچه‌های سیاهرگ چه می‌گوید؟
واژه‌های این درس
- مویرگ - باریک‌ترین رگ، با دیواره‌ای یک‌لایه که مواد از آن میانِ خون و یاخته‌ها جابه‌جا می‌شوند.
- دیواره‌ی کشسان - دیواره‌ای که کش می‌آید و به شکلِ اول برمی‌گردد.
- دریچه‌ی سیاهرگ - دریچه‌ای درونِ سیاهرگ که نمی‌گذارد خون به عقب برگردد.
ایده‌ی اصلی
سرخرگ‌ها با دیواره‌ی ضخیم و کشسان خونِ پرفشار را از قلب می‌برند، مویرگ‌ها با دیواره‌ی یک‌لایه مواد را با یاخته‌ها داد و ستد می‌کنند، و سیاهرگ‌ها با دیواره‌ی نازک‌تر و دریچه‌ها خون را به قلب برمی‌گردانند.