درونِ قلب

دستتان را روی سمتِ چپِ سینه بگذارید. آن تپشِ آرام و منظم، از پیش از تولد شروع شده و تا آخرِ عمر یک لحظه هم نمی‌ایستد. قلبِ یک نوجوان در هر دقیقه حدودِ هفتاد بار می‌زند؛ یعنی روزی بیش از صد هزار بار. چه چیزی درونِ این ماهیچه‌ی کوچک است که چنین کاری از آن برمی‌آید؟

پیوندی میانِ همه‌ی دستگاه‌ها

دستگاه گوارش مواد غذایی را جذب می‌کند و دستگاه تنفس اکسیژن را می‌گیرد. اما این مواد باید به تک‌تکِ یاخته‌های بدن برسند و مواد زائدِ یاخته‌ها هم باید برده شوند. این کار را دستگاه گردش مواد می‌کند: قلب، رگ‌ها و خون. این دستگاه همه‌ی دستگاه‌های دیگر را به هم وصل می‌کند.

چهار حفره و چند دریچه

قلب ماهیچه‌ای توخالی است، کمی بزرگ‌تر از مشتِ شما، که میانِ دو شش و کمی به سمتِ چپ قرار دارد. درونش دیواره‌ای هست که آن را به دو نیمه‌ی چپ و راست تقسیم می‌کند و خونِ این دو نیمه هیچ‌وقت با هم مخلوط نمی‌شود. هر نیمه دو حفره دارد:

• دهلیز: حفره‌ی بالایی، با دیواره‌ی نازک‌تر. خونی که به قلب برمی‌گردد اول به دهلیز می‌ریزد.
• بطن: حفره‌ی پایینی، با دیواره‌ی ماهیچه‌ایِ ضخیم. بطن با انقباضِ محکم خون را از قلب بیرون می‌راند.

دیواره‌ی بطنِ چپ از همه ضخیم‌تر است، چون باید خون را به همه‌ی بدن، از سر تا نوکِ انگشتانِ پا، بفرستد.

میانِ هر دهلیز و بطن و همچنین سرِ راهِ رگ‌هایی که از بطن‌ها بیرون می‌روند، دریچه هست. دریچه‌ها مثلِ درهایی هستند که فقط به یک طرف باز می‌شوند؛ خون را جلو می‌گذارند و نمی‌گذارند برگردد. صدای «تاپ تاپِ» قلب که پزشک با گوشیِ پزشکی می‌شنود، صدای بسته شدنِ همین دریچه‌هاست.

یک ضربان، سه مرحله

هر ضربانِ قلب سه مرحله دارد. اول دو دهلیز با هم منقبض می‌شوند و خون را به بطن‌ها می‌فرستند. بعد دو بطن با هم منقبض می‌شوند و خون را به رگ‌ها می‌رانند. پس از آن همه‌ی قلب کمی استراحت می‌کند و دوباره از خون پر می‌شود. این استراحتِ کوتاه، که در هر ضربان تکرار می‌شود، به ماهیچه‌ی قلب فرصت می‌دهد که خسته نشود.

خونی برای خودِ قلب

ماهیچه‌ی قلب هم مثلِ هر ماهیچه‌ی دیگر به اکسیژن و غذا نیاز دارد. این‌ها را از خونی که درونِ حفره‌هایش است نمی‌گیرد، بلکه از رگ‌های ویژه‌ای که روی سطحش پخش شده‌اند: رگ‌های تاجی. اگر یکی از این رگ‌ها بسته شود، بخشی از ماهیچه‌ی قلب بی‌اکسیژن می‌ماند و آسیب می‌بیند؛ به این پیش‌آمد سکته‌ی قلبی می‌گویند. ورزش، غذای کم‌چرب و دوری از سیگار این رگ‌ها را سالم نگه می‌دارد.

در خانه امتحان کنید

1. یک قیف کوچک، یک شلنگِ کوتاه به طولِ حدودِ نیم متر و چسب نواری بردارید و قیف را محکم به سرِ شلنگ بچسبانید.
2. در اتاقی آرام، قیف را روی سمتِ چپِ سینه‌ی یکی از اعضای خانواده بگذارید و سرِ دیگرِ شلنگ را کنارِ گوشتان بگیرید.
3. صدای قلب را بشنوید و بشمارید در یک دقیقه چند بار می‌زند.

واژه‌های این درس

• دهلیز - هر یک از دو حفره‌ی بالاییِ قلب که خونِ برگشته را می‌گیرد.
• بطن - هر یک از دو حفره‌ی پایینیِ قلب که خون را بیرون می‌راند.
• دریچه‌ی قلب - دری که فقط به یک طرف باز می‌شود و نمی‌گذارد خون برگردد.
• رگ‌های تاجی - رگ‌هایی روی قلب که به ماهیچه‌ی خودِ قلب خون می‌رسانند.

ایده‌ی اصلی

قلب ماهیچه‌ای با چهار حفره است: دهلیزها خون را می‌گیرند و بطن‌ها آن را با فشار بیرون می‌رانند. دریچه‌ها خون را در یک جهت نگه می‌دارند و رگ‌های تاجی به خودِ ماهیچه‌ی قلب اکسیژن می‌رسانند.