دو گردشِ خون

فرض کنید یک گویچه‌ی قرمز هستید و همین الان در شستِ پای راست یک نفر، اکسیژنِ خود را به یاخته‌ها داده‌اید. حالا تیره‌رنگ شده‌اید و باید دوباره اکسیژن بگیرید. از چه راهی به شش‌ها می‌رسید، و بعد از آن چطور به پایتان برمی‌گردید؟

خونِ روشن و خونِ تیره

خونی که اکسیژنِ زیادی دارد، قرمزِ روشن است و به آن خونِ روشن می‌گوییم. خونی که اکسیژنش را به یاخته‌ها داده و کربن‌دی‌اکسید گرفته، قرمزِ تیره است: خونِ تیره. در تصویرهای کتاب‌ها خونِ تیره را آبی می‌کشند تا از خونِ روشن جدا شود؛ اما خون هیچ‌وقت واقعاً آبی نیست. رگ‌های زیرِ پوستِ مچ هم فقط به خاطرِ رنگِ پوست و نورِ آبی دیده می‌شوند.

گردشِ ششی: سفرِ کوتاه

خونِ تیره‌ای که از همه‌ی بدن برمی‌گردد، با دو سیاهرگِ بزرگ وارد دهلیزِ راست می‌شود. از آن‌جا به بطنِ راست می‌رود. بطنِ راست آن را با سرخرگِ ششی به دو شش می‌فرستد. در شش‌ها خون کربن‌دی‌اکسید را پس می‌دهد و اکسیژن می‌گیرد و روشن می‌شود. بعد با سیاهرگ‌های ششی به دهلیزِ چپ برمی‌گردد. به این مسیرِ کوتاه گردشِ ششی می‌گویند.

گردشِ عمومی: سفرِ بلند

خونِ روشن از دهلیزِ چپ به بطنِ چپ می‌رود. بطنِ چپ، با ضخیم‌ترین دیواره، آن را با فشار به سرخرگِ آئورت، بزرگ‌ترین سرخرگِ بدن، می‌راند. آئورت شاخه‌شاخه می‌شود و خون به مغز، ماهیچه‌ها، روده‌ها، کلیه‌ها و همه‌ی اندام‌ها می‌رسد. در آن‌جا اکسیژن و غذا را به یاخته‌ها می‌دهد، تیره می‌شود و با سیاهرگ‌ها به دهلیزِ راست برمی‌گردد. این مسیرِ بلند گردشِ عمومی است.

پس خون در هر دور دو بار از قلب می‌گذرد: یک بار از نیمه‌ی راست و یک بار از نیمه‌ی چپ.

یک قاعده برای نام‌ها

نامِ رگ به رنگِ خونش بستگی ندارد، بلکه به جهتِ حرکتِ خون: سرخرگ خون را از قلب دور می‌کند و سیاهرگ خون را به قلب برمی‌گرداند. برای همین سرخرگِ ششی خونِ تیره دارد و سیاهرگ‌های ششی خونِ روشن؛ برعکسِ بقیه‌ی بدن.

در خانه امتحان کنید

1. روی یک برگه، قلب را به شکلِ چهار خانه بکشید: دو خانه بالا و دو خانه پایین.
2. یک دکمه را گویچه‌ی قرمز فرض کنید و از دهلیزِ راست راه بیندازید.
3. با مداد آبی و قرمز مسیرِ آن را تا برگشتن به همان دهلیز بکشید و نامِ هر رگ و اندامی را که از آن می‌گذرد بنویسید.

واژه‌های این درس

• سرخرگ - رگی که خون را از قلب دور می‌کند.
• سیاهرگ - رگی که خون را به قلب برمی‌گرداند.
• گردشِ ششی - مسیرِ خون از بطنِ راست به شش‌ها و بازگشت به دهلیزِ چپ.
• گردشِ عمومی - مسیرِ خون از بطنِ چپ به همه‌ی بدن و بازگشت به دهلیزِ راست.

ایده‌ی اصلی

خون در دو حلقه می‌گردد. نیمه‌ی راستِ قلب خونِ تیره را به شش‌ها می‌فرستد تا روشن شود و نیمه‌ی چپ خونِ روشن را به همه‌ی بدن می‌فرستد. سرخرگ‌ها خون را از قلب دور می‌کنند و سیاهرگ‌ها آن را برمی‌گردانند.