مواد از کجا می‌آیند؟
صبح که از خواب بیدار می‌شوید، پیش از رسیدن به مدرسه با ده‌ها ماده سروکار دارید: پارچه‌ی نخیِ لباس، شیشه‌ی پنجره، فلزِ کلید، پلاستیکِ مسواک، سرامیکِ کاسه‌ی صبحانه و آجرِ دیوار. هیچ‌کدام از این‌ها از هیچ درست نشده‌اند. همه‌شان از جایی در طبیعت آمده‌اند. آن جا کجاست؟
سه انبارِ بزرگ
اگر ردِ هر ماده را تا آغازش دنبال کنیم، به یکی از سه جا می‌رسیم:
- هوا: هوا مخلوطی از چند گازِ بی‌رنگ است، بیشتر نیتروژن و اکسیژن. کارخانه‌ها این گازها را از هوا جدا می‌کنند. اکسیژنِ کپسول‌های بیمارستان و نیتروژنی که در کیسه‌ی چیپس می‌دمند تا چیپس نرم نشود، از هوا آمده‌اند.
- پوسته‌ی زمین: سنگ‌ها، خاک، ماسه و خاکِ رس، و فلزهایی مثلِ آهن و مس که در دلِ سنگ‌ها پنهان‌اند، همه از پوسته‌ی زمین به دست می‌آیند. نفت هم از زیرِ زمین بیرون می‌آید و بیشترِ پلاستیک‌ها را از آن می‌سازند.
- آبِ دریاها: آبِ دریا پر از موادِ حل‌شده است. نمکِ خوراکی را از آبِ دریا یا از دریاچه‌های شور می‌گیرند.
گیاهان و جانوران هم مواد می‌دهند؛ چوب، پنبه، پشم و چرم. اما آن‌ها هم موادِ خودشان را از همین هوا، آب و خاک ساخته‌اند.
از ماده‌ی خام تا وسیله
بعضی مواد را تقریباً همان‌طور که هستند به کار می‌بریم. سنگِ ساختمانی را فقط می‌بُرند و صاف می‌کنند، و چوب را فقط اره و رنده می‌کنند. اما بیشترِ موادِ دورِ ما با کار و دانش ساخته شده‌اند. از ماسه شیشه می‌سازند، از سنگِ آهن فولاد، و از نفت پلاستیک. در دبستان دیدیم که به این‌ها موادِ مصنوعی می‌گوییم.
شکلِ زندگیِ ما به همین مواد بستگی دارد. وقتی آدم‌ها یاد گرفتند از سنگِ معدن مس و آهن بیرون بکشند، ابزارهای بهتری ساختند. وقتی فولادِ ارزان و محکم ساخته شد، ساختنِ پل‌های بزرگ، ساختمان‌های بلند و خودروها آسان شد. هر ماده‌ی تازه‌ای که ساخته می‌شود، می‌تواند کارهای تازه‌ای را ممکن کند.
در خانه امتحان کنید
- ده وسیله را در آشپزخانه یا اتاقتان انتخاب کنید.
- برای هر کدام بنویسید از چه ماده‌ای ساخته شده است.
- جلوی هر ماده بنویسید از کدام انبارِ طبیعت آمده است: هوا، پوسته‌ی زمین، آبِ دریا یا گیاه و جانور.
- کدام انبار بیشترین سهم را داشت؟
واژه‌های این درس
- ماده‌ی خام - ماده‌ای که از طبیعت برداشته می‌شود تا چیزِ دیگری از آن بسازند.
- پوسته‌ی زمین - لایه‌ی سنگیِ بیرونیِ زمین که سنگ‌ها، خاک و فلزها از آن به دست می‌آیند.
ایده‌ی اصلی
همه‌ی مواد از سه انبارِ طبیعت می‌آیند؛ هوا، پوسته‌ی زمین و آبِ دریاها. بعضی را همان‌طور که هستند به کار می‌بریم و بیشترشان را به موادِ تازه با ویژگی‌های تازه تبدیل می‌کنیم.