دندان‌ها و بزاق

یک تکه نانِ خشک را بی‌آن‌که بجوید قورت بدهید؛ گلویتان را می‌خراشد. حالا همان تکه را چند ثانیه بجوید: نرم و خیس می‌شود و راحت پایین می‌رود. اگر خیلی بجوید، کمی هم شیرین می‌شود! دهان چه کارهایی با غذا می‌کند؟

هر دندان برای یک کار

جلوی آینه دندان‌هایتان را نگاه کنید. همه یک‌شکل نیستند و شکلِ هر کدام به کارش می‌خورد:

• پیش‌ها: دندان‌های جلو، پهن و تیز مثلِ لبه‌ی قیچی. با آن‌ها گازِ سیب را می‌بُرید.
• نیش‌ها: کنارِ پیش‌ها، نوک‌تیز. غذاهای سفت مثلِ گوشت را پاره می‌کنند.
• آسیای کوچک و آسیای بزرگ: دندان‌های عقب، با سطحی پهن و برجسته. غذا را مثلِ سنگِ آسیاب خرد و له می‌کنند.

یک نوجوان یا بزرگسال، اگر همه‌ی دندان‌هایش درآمده باشد، ۳۲ دندانِ دائمی دارد.

درونِ یک دندان

بخشی از دندان که بیرونِ لثه دیده می‌شود تاج است و بخشی که درونِ استخوانِ فک فرو رفته ریشه. رویِ تاج را مینا پوشانده است؛ سخت‌ترین ماده‌ی بدن. زیرِ مینا عاج است که کمی نرم‌تر است، و در مرکز، مغزِ دندان: جایی پر از رگ و عصب.

اگر میکروب‌های دهان از قند و خرده‌های غذا تغذیه کنند، اسید می‌سازند و این اسید کم‌کم مینا را سوراخ می‌کند. سوراخ که به عاج و بعد به عصب برسد، دندان درد می‌گیرد. مسواک زدن و کم کردنِ دفعه‌های خوردنِ شیرینی جلوی این پوسیدگی را می‌گیرد.

بزاق: آب، لیزی و یک آنزیم

سه جفت غده‌ی بزاقی بزاق را در دهان می‌ریزند. بزاق غذا را خیس می‌کند تا جویدن آسان شود. ماده‌ای لیز هم دارد که لقمه را سُر می‌دهد تا راحت قورت داده شود. مهم‌تر از همه، بزاق آنزیمی دارد که نشاسته را به قند تجزیه می‌کند. برای همین نانی که مدتی جویده شود، کم‌کم شیرین می‌شود. پس گوارشِ شیمیایی از همان دهان شروع می‌شود.

در خانه امتحان کنید

1. یک تکه نانِ سفید (بی‌شکر) در دهان بگذارید و مزه‌اش را به خاطر بسپارید.
2. آن را دست‌کم یک دقیقه آرام بجوید و قورت ندهید.
3. مزه چطور تغییر کرد؟ این تغییر کارِ کدام ماده‌ی بزاق است؟

واژه‌های این درس

• پیش، نیش، آسیا - سه گروهِ دندان: برای بریدن، پاره کردن و خرد کردن.
• مینا - لایه‌ی سخت و براقِ رویِ تاجِ دندان.
• عاج - لایه‌ی زیرِ مینا که بیشترِ دندان را می‌سازد.
• غده‌ی بزاقی - غده‌ای که بزاق می‌سازد و درونِ دهان می‌ریزد.

ایده‌ی اصلی

دندان‌ها، هر کدام با شکلی که به کارش می‌آید، غذا را می‌برند، پاره می‌کنند و خرد می‌کنند. بزاق غذا را خیس و لیز می‌کند و آنزیمش تجزیه‌ی نشاسته به قند را از همان دهان شروع می‌کند.