طول و حجم
قطرِ نوکِ مداد حدودِ یک میلی‌متر است، طولِ خودِ مداد حدودِ ۱۵ سانتی‌متر، طولِ زمینِ فوتبال حدودِ ۱۰۰ متر، و فاصله‌ی تهران تا مشهد حدودِ ۹۰۰ کیلومتر. چرا برای هر کدام یکای جدایی به کار می‌بریم؟
یکای مناسب برای هر طول
طول فاصله‌ی میانِ دو نقطه است. یکای استاندارد طول متر است، اما برای چیزهای خیلی کوچک یا خیلی بزرگ، یکاهای دیگری راحت‌ترند:
- ۱ کیلومتر = ۱۰۰۰ متر
- ۱ متر = ۱۰۰ سانتی‌متر
- ۱ سانتی‌متر = ۱۰ میلی‌متر
می‌شد فاصله‌ی تهران تا مشهد را ۹۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ میلی‌متر هم گفت، اما چنین عددی را نه می‌شود راحت خواند و نه به خاطر سپرد. یکای مناسب، عدد را کوتاه و خوانا نگه می‌دارد.
وقتی با خط‌کش اندازه می‌گیرید، جسم را از صفرِ خط‌کش شروع کنید، نه از لبه‌ی آن، و چشمتان را درست بالای عدد بگیرید، نه کج.
حجم: جایی که جسم می‌گیرد
حجم یک جسم، مقدارِ فضایی است که آن جسم اشغال می‌کند. یکای استاندارد حجم مترمکعب است: فضای مکعبی که طول، پهنا و بلندی‌اش هر کدام یک متر است. این یکا برای آبِ یک استخر یا هوای یک اتاق مناسب است.
برای چیزهای کوچک‌تر از لیتر و سانتی‌مترمکعب استفاده می‌کنیم. یک لیتر، حجمِ مکعبی است که هر ضلعش ۱۰ سانتی‌متر باشد. در این مکعب، ۱۰ × ۱۰ × ۱۰ = ۱۰۰۰ مکعبِ کوچکِ یک‌سانتی‌متری جا می‌شود.
پس:
- ۱ لیتر = ۱۰۰۰ سانتی‌مترمکعب = ۱۰۰۰ میلی‌لیتر
- ۱ مترمکعب = ۱۰۰۰ لیتر
یعنی یک میلی‌لیتر دقیقاً همان یک سانتی‌مترمکعب است. در داروخانه و بیمارستان به همین حجم «یک سی‌سی» هم می‌گویند.
در خانه امتحان کنید
- یک قوطیِ شیرِ یک‌لیتری خالی پیدا کنید و طول، پهنا و بلندی‌اش را با خط‌کش بسنجید.
- سه عدد را در هم ضرب کنید. به چه عددی رسیدید؟ چقدر به ۱۰۰۰ سانتی‌مترمکعب نزدیک است؟
- فکر کنید چرا عدد شما کمی بیشتر شد. (راهنمایی: قوطی کاملاً پر نیست.)
واژه‌های این درس
- طول - فاصله‌ی میانِ دو نقطه.
- حجم - مقدارِ فضایی که یک جسم اشغال می‌کند.
- مترمکعب - یکای استاندارد حجم؛ برابر با ۱۰۰۰ لیتر.
ایده‌ی اصلی
برای هر طول و هر حجم یکایی را انتخاب می‌کنیم که عدد را خوانا نگه دارد. یک لیتر هزار سانتی‌مترمکعب است و یک میلی‌لیتر همان یک سانتی‌مترمکعب.