باران کجا می‌رود؟ رودها
بعد از یک بارانِ تند، به کوچه‌ای سراشیب نگاه کنید. آب از پشت‌بام‌ها و پیاده‌روها راه می‌افتد، جوی‌های کوچک به هم می‌پیوندند و جریانِ پرآبی به پایینِ کوچه می‌رود. ساعتی بعد، بخشی از آب‌ها رفته‌اند، چاله‌ها کم‌کم خشک می‌شوند و باغچه‌ها خیس مانده‌اند. آبِ باران به کجاها می‌رود؟
سه راهِ آبِ باران
آبی که از ابر به زمین می‌رسد، یکی از این سه راه را می‌رود:
- بخار می‌شود و به هوا برمی‌گردد؛ مثلِ آبِ چاله‌ها در آفتاب.
- در زمین نفوذ می‌کند؛ یعنی از لابه‌لای ذره‌های خاک پایین می‌رود. در درس‌های بعد سرنوشتِ این آب را می‌بینیم.
- روی زمین جاری می‌شود و در جهتِ شیب به سوی جاهای پست‌تر می‌رود.
اینکه سهمِ هر راه چقدر باشد، به زمین بستگی دارد. روی آسفالت و سنگ تقریباً همه‌ی آب جاری می‌شود؛ در یک مزرعه‌ی شخم‌خورده یا جنگل، بیشترِ آن در زمین فرو می‌رود.
از جوی تا رود
آب‌های جاری به هم می‌پیوندند: جوی‌ها نهر می‌شوند و نهرها رود. هر رود و شاخه‌هایش آبِ سرزمینِ مشخصی را جمع می‌کنند و از بلندی‌ها به پایین می‌برند. به این سرزمین حوضه‌ی آبریزِ آن رود می‌گویند. مرزِ دو حوضه معمولاً خطِ الرأسِ کوه‌هاست: بارانی که این طرفِ قله ببارد به یک رود می‌رود و بارانی که آن طرف ببارد به رودی دیگر. مثلاً کارون آبِ بخشِ بزرگی از کوه‌های زاگرس را جمع می‌کند و به خلیج فارس می‌برد.
راستِ تند، پیچ‌وتابِ آرام
رودها همه یک‌جور جریان ندارند. جایی که شیبِ زمین زیاد است، آب تند می‌رود و مسیرش تقریباً مستقیم است. در دشت‌های هموار، آب آرام می‌شود و رود پیچ‌وتاب‌های بزرگ پیدا می‌کند که به آن مسیرِ مارپیچ می‌گویند.
گاهی بسترِ رود ناگهان پله می‌خورد و آبشار پدید می‌آید. معمولاً آنجا لایه‌ای از سنگِ سخت روی سنگِ نرم است. آب در طولِ هزاران سال سنگِ نرمِ پایین‌دست را زودتر می‌خورد و می‌برد، اما سنگِ سخت می‌ماند. کم‌کم اختلافِ ارتفاع بیشتر می‌شود و آب از لبه‌ی سنگِ سخت پایین می‌ریزد.
مردم از قدیم برای نگه‌داشتنِ آبِ رودها سد ساخته‌اند تا آبِ فصلِ پرباران برای فصل‌های خشک بماند. رودها آب‌آشامیدنی، کشاورزی و صنعتِ بسیاری از شهرها را تأمین می‌کنند. پس ریختنِ فاضلاب و زباله در آن‌ها، که در دبستان دیدیم ماهی‌ها و مزرعه‌ها را بیمار می‌کند، به خودِ ما هم آسیب می‌زند.
در خانه امتحان کنید
- در حیاط یا روی یک سینیِ بزرگِ کج، کمی خاک بریزید و سطحش را شیب‌دار و ناهموار کنید.
- با آب‌پاش از بالای شیب، آرام آب بریزید.
- نگاه کنید جوی‌های کوچک کجا به هم می‌پیوندند. مسیرشان را روی کاغذ بکشید.
- حالا شیب را کم کنید و دوباره آب بریزید. مسیرِ آب چه فرقی کرد؟
واژه‌های این درس
- نفوذ - پایین رفتنِ آب از لابه‌لای ذره‌های خاک.
- آبِ جاری - آبی که روی زمین در جهتِ شیب حرکت می‌کند.
- حوضه‌ی آبریز - سرزمینی که همه‌ی آب‌های جاری‌اش به یک رود می‌ریزد.
- مسیرِ مارپیچ - مسیرِ پرپیچ‌وتابِ رود در زمینِ کم‌شیب.
- آبشار - جایی که آبِ رود از یک پله‌ی بلند پایین می‌ریزد.
ایده‌ی اصلی
آبِ باران یا بخار می‌شود، یا در زمین نفوذ می‌کند، یا جاری می‌شود. آب‌های جاری رودها را می‌سازند و هر رود آبِ حوضه‌ی آبریزِ خودش را جمع می‌کند. در شیبِ تند رود مستقیم و تند است و در دشتِ هموار، مارپیچ و آرام.