علم تجربی یعنی چه؟
سارا هر روز صبح برای مادربزرگش چای می‌ریزد. یک روز می‌بیند که قندِ داخلِ استکانِ چای داغ زود آب می‌شود، اما قندی که در لیوانِ آبِ یخ انداخته، هنوز ته لیوان است. سارا از خودش می‌پرسد: «چرا؟» همین پرسیدن، اولین قدمِ علم است. اما علم تجربی دقیقاً چیست؟
علم با دیدن و پرسیدن شروع می‌شود
علم تجربی راهی برای شناختنِ جهان است که در آن، درستیِ هر حرف را با تجربه می‌سنجیم، یعنی با دیدن، اندازه گرفتن و آزمایش کردن. پزشکی که داروی تازه می‌سازد، کشاورزی که بذرِ مقاوم به خشکی پیدا می‌کند و مهندسی که سدی محکم طراحی می‌کند، همه از همین راه استفاده می‌کنند.
کارِ علم با مشاهده شروع می‌شود: نگاه کردنِ دقیق و با هدف، با همه‌ی حواس. مشاهده‌ی خوب جزئیات دارد. «قند در چای داغ در کم‌تر از یک دقیقه ناپدید شد، ولی در آبِ یخ بعد از پنج دقیقه هنوز دیده می‌شد» مشاهده‌ی بهتری است از «قند در چای حل شد».
آنچه می‌بینیم و آنچه فکر می‌کنیم
دانشمند یک چیز را خوب یاد گرفته است: آنچه را می‌بیند از آنچه درباره‌اش فکر می‌کند جدا کند. «قند در آبِ داغ زودتر ناپدید شد» یک مشاهده است. «گرما ذره‌های قند را از هم جدا می‌کند» یک برداشت است، یعنی توضیحی که ذهنِ ما می‌سازد. برداشت ممکن است درست باشد یا نادرست؛ باید آن را آزمود.
چرا این جدا کردن مهم است؟ چون اگر برداشت را با مشاهده قاطی کنیم، دیگر به سراغِ آزمودنش نمی‌رویم. کسی که می‌گوید «دیدم که گرما ذره‌ها را جدا کرد»، چیزی را گفته که ندیده است.
یادداشت کردنِ مشاهده‌ها همان لحظه هم مهم است. حافظه‌ی ما جزئیات را زود فراموش می‌کند و گاهی آن‌ها را با حدس‌هایمان پر می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- یک لیوان آبِ گرمِ شیرِ آب و یک لیوان آبِ سرد آماده کنید.
- در هر کدام یک حبه قند بیندازید و هم نزنید.
- هر یک دقیقه، آنچه را می‌بینید در دو ستون بنویسید: ستونِ «دیدم» و ستونِ «فکر می‌کنم».
- آخر کار بخوانید: آیا جمله‌ای در ستونِ «دیدم» هست که در واقع برداشت باشد؟
واژه‌های این درس
- علم تجربی - شناختنِ جهان با تجربه: دیدن، اندازه گرفتن و آزمایش کردن.
- مشاهده - نگاهِ دقیق و هدف‌دار با حواس، همراه با یادداشت کردنِ جزئیات.
- برداشت - توضیحی که ذهنِ ما درباره‌ی یک مشاهده می‌سازد و باید آزموده شود.
ایده‌ی اصلی
علم تجربی با مشاهده‌ی دقیق و پرسیدن شروع می‌شود. دانشمند آنچه را دیده از برداشتِ خودش جدا می‌کند و مشاهده‌ها را همان لحظه می‌نویسد.