اندوخته‌های زمین
روی یک کوه راه می‌روید و تکه‌سنگی قهوه‌ای و سنگین برمی‌دارید. کسی می‌گوید این سنگ پر از آهن است. اما سنگ نه براق است، نه به میخ شباهتی دارد، و اگر با چکش به آن بزنید خرد می‌شود. آهن کجای این سنگ است؟
فلزها در دلِ سنگ
بیشترِ فلزها در طبیعت به شکلِ خالص پیدا نمی‌شوند. آن‌ها با موادِ دیگر، به‌ویژه اکسیژن و گوگرد، ترکیب شده‌اند و بخشی از سنگ‌ها هستند. در آهنِ آن تکه‌سنگ، ذره‌های آهن به ذره‌های اکسیژن چسبیده‌اند و ماده‌ای ساخته‌اند که ویژگی‌هایش با آهن فرق دارد: براق نیست، چکش‌خوار نیست و برق را خوب عبور نمی‌دهد.
فقط چند فلزِ کم‌واکنش، مثلِ طلا، گاهی به شکلِ خالص در طبیعت پیدا می‌شوند. به همین دلیل طلا جزوِ نخستین فلزهایی بود که آدم‌ها شناختند.
سنگِ معدن
هر سنگی که کمی آهن دارد، ارزشِ کندن ندارد. سنگی که آن‌قدر فلز یا ماده‌ی ارزشمند دارد که بیرون کشیدنش از نظرِ هزینه به‌صرفه است، سنگِ معدن نام دارد. جایی که سنگِ معدن را از زمین بیرون می‌آورند، معدن است. بعضی معدن‌ها گودال‌های پلکانیِ بزرگی روی زمین‌اند و بعضی تونل‌هایی در عمقِ زمین.
ایران از نظرِ معدن کشورِ ثروتمندی است. معدن‌های بزرگِ سنگِ آهن در استان‌های کرمان و یزد هستند و یکی از بزرگ‌ترین معدن‌های مسِ جهان، سرچشمه، نزدیکِ رفسنجان است. سنگِ گچ، سنگِ آهک و سنگ‌های ساختمانی هم در بسیاری از نقاطِ کشور استخراج می‌شوند.
از کجا بدانیم چه چیزی در سنگ است؟
شیمی‌دان‌ها در آزمایشگاه با آزمون‌های شیمیایی و دستگاه‌های اندازه‌گیری مشخص می‌کنند در یک نمونه سنگ چه موادی و چه مقدار هست. همین کار را آزمایشگاه‌های پزشکی با نمونه‌ی خون می‌کنند. بدونِ این آزمون‌ها، کسی نمی‌دانست کندنِ کدام کوه می‌ارزد.
در خانه امتحان کنید
- روی برچسبِ چند وسیله‌ی فلزیِ خانه یا در اینترنت بگردید و بفهمید از چه فلزی ساخته شده‌اند.
- با کمکِ یک بزرگ‌تر، روی نقشه‌ی ایران جای دو معدنِ بزرگ را پیدا کنید.
- بنویسید آن معدن‌ها چه چیزی می‌دهند و آن ماده در کدام وسیله‌ی خانه‌ی شما به کار رفته است.
واژه‌های این درس
- سنگِ معدن - سنگی که آن‌قدر فلز یا ماده‌ی ارزشمند دارد که بیرون کشیدنش به‌صرفه است.
- معدن - جایی که سنگِ معدن را از زمین بیرون می‌آورند.
- استخراج - بیرون آوردنِ ماده‌ی ارزشمند از زمین یا از سنگ.
ایده‌ی اصلی
بیشترِ فلزها به شکلِ ترکیب با اکسیژن و موادِ دیگر در سنگ‌ها هستند. سنگی که آن‌قدر فلز دارد که بیرون کشیدنش بصرفد، سنگِ معدن است.