ترکیب‌ها
نمکی که روی سالاد می‌پاشید از دو عنصر ساخته شده است: یکی سدیم، فلزی نرم و براق که اگر در آب بیفتد با سروصدا و جرقه واکنش می‌دهد، و دیگری کلر، گازی سبز و سمی. هیچ‌کدام را نمی‌شود خورد. پس چطور از کنارِ هم قرار گرفتنِ این دو، چیزی ساخته می‌شود که هر روز در غذا می‌خوریم؟
ترکیب: بیش از یک نوع اتم
دیدیم که عنصر فقط یک نوع اتم دارد. اما بیشترِ مواد اطرافِ ما این‌طور نیستند. آب دو نوع اتم دارد: هیدروژن و اکسیژن. شکر سه نوع: کربن، هیدروژن و اکسیژن. به ماده‌ای که از پیوندِ دو یا چند نوع اتمِ مختلف ساخته شده باشد، ترکیب می‌گوییم.
پس هر ماده‌ی خالص یا عنصر است یا ترکیب:
- عنصر - یک نوع اتم: آهن، طلا، اکسیژنِ هوا.
- ترکیب - چند نوع اتم که به هم پیوند خورده‌اند: آب، نمک، شکر، کربن‌دی‌اکسید.
دقت کنید: اکسیژنِ هوا مولکول دارد، اما ترکیب نیست، چون هر دو اتمِ مولکولش از یک نوع‌اند. آب هم مولکول دارد و هم ترکیب است.
چیزی تازه، با ویژگی‌های تازه
وقتی اتم‌ها به هم پیوند می‌خورند و ترکیب می‌سازند، ماده‌ای تازه به وجود می‌آید که ویژگی‌های خودش را دارد:
- هیدروژن گازی است که به‌آسانی آتش می‌گیرد، اکسیژن گازی است که به سوختن کمک می‌کند؛ اما ترکیبِ آن‌ها، آب، مایعی است که با آن آتش را خاموش می‌کنیم.
- سدیم و کلر هر دو خطرناک‌اند؛ اما ترکیبشان، نمکِ خوراکی، در اندازه‌ی مناسب برای بدن لازم است.
این یکی از شگفتی‌های شیمی است: یک ترکیب را نمی‌شود از روی عنصرهای سازنده‌اش حدس زد.
در خانه امتحان کنید
- برچسبِ چند خوراکی یا شوینده را در خانه بخوانید.
- نامِ ماده‌هایی را که فکر می‌کنید عنصرند در یک ستون، و نامِ آن‌هایی را که فکر می‌کنید ترکیب‌اند در ستونِ دیگر بنویسید.
- کدام ستون بلندتر شد؟ چرا به نظرتان بیشترِ مواد اطرافِ ما ترکیب‌اند؟
واژه‌های این درس
- ترکیب - ماده‌ای که از پیوندِ دو یا چند نوع اتمِ مختلف ساخته شده است.
- ماده‌ی خالص - ماده‌ای که فقط یک عنصر یا فقط یک ترکیب است.
ایده‌ی اصلی
عنصر یک نوع اتم دارد و ترکیب چند نوع اتمِ به‌هم‌پیوسته. ترکیب ماده‌ای تازه است با ویژگی‌هایی که ممکن است هیچ شباهتی به عنصرهای سازنده‌اش نداشته باشد.