از دهان تا معده

تا حالا شده وسطِ غذا خوردن بخندید و ناگهان به سرفه بیفتید؟ می‌گویند «غذا پرید توی گلویم». اما مگر غذا و هوا هر کدام راهِ خودشان را ندارند؟ و چرا فضانوردها که در فضا وارونه غذا می‌خورند، غذایشان باز هم به معده می‌رسد؟

یک چهارراه در گلو

پشتِ دهان و بینی، لوله‌ای کوتاه به نامِ حلق هست. حلق مثلِ چهارراه است: هم هوا از آن می‌گذرد و هم غذا. پایینِ حلق، راه دو تا می‌شود: جلو نای است که هوا را به شش‌ها می‌برد، و پشتِ آن مری که غذا را به معده می‌رساند.

وقتی قورت می‌دهید، دو دریچه کار می‌کنند. زبان کوچک بالا می‌رود و راهِ بینی را می‌بندد. دریچه‌ی دیگری به نامِ برچاکنای هم روی دهانه‌ی نای می‌خوابد و راهِ آن را می‌بندد. برای همین لقمه فقط به مری می‌رود. اگر وسطِ قورت دادن حرف بزنید یا بخندید، ممکن است نای باز بماند و تکه‌ای غذا به آن برود؛ سرفه راهِ بدن برای بیرون انداختنِ آن است.

مری لقمه را می‌راند

مری فقط یک لوله‌ی ساده نیست. دیواره‌اش ماهیچه دارد. وقتی لقمه وارد مری می‌شود، ماهیچه‌های پشتِ آن جمع می‌شوند و ماهیچه‌های جلویش شل می‌شوند. این تنگ شدن مثلِ یک موج پشتِ سرِ لقمه پایین می‌رود و آن را جلو می‌راند؛ درست مثلِ وقتی که خمیردندان را از تهِ لوله به جلو فشار می‌دهید. به همین دلیل غذا حتی در حالتِ وارونه هم به معده می‌رسد. همین حرکتِ موجی در سراسرِ لوله‌ی گوارش غذا را جلو می‌برد.

معده: کیسه‌ای که هم می‌زند

معده کیسه‌ای ماهیچه‌ای است که می‌تواند بزرگ شود و غذای یک وعده را چند ساعت نگه دارد. دیواره‌اش سه لایه ماهیچه دارد که منقبض می‌شوند و غذا را هم می‌زنند و ورز می‌دهند. معده شیره‌ی معده هم می‌سازد که دو چیزِ مهم دارد: اسید که میکروب‌های غذا را از بین می‌برد، و آنزیمی که تجزیه‌ی پروتئین‌ها را شروع می‌کند. لایه‌ای از مخاط دیواره‌ی معده را می‌پوشاند تا اسید به خودِ معده آسیب نزند. در پایان، غذا به مایعی غلیظ تبدیل می‌شود و کم‌کم از دریچه‌ی پایینِ معده به روده‌ی باریک می‌رود.

در خانه امتحان کنید

1. یک لوله‌ی خمیردندانِ تقریباً خالی یا یک جوراب و یک توپ پینگ‌پنگ بردارید.
2. توپ را در جوراب بگذارید و با انگشت‌ها پشتِ آن را فشار دهید تا جلو برود.
3. اگر فقط جلوی توپ را فشار دهید چه می‌شود؟ ماهیچه‌های مری کدام بخش را تنگ می‌کنند؟

واژه‌های این درس

• حلق - راهِ مشترکِ هوا و غذا پشتِ دهان و بینی.
• مری - لوله‌ی ماهیچه‌ای میانِ حلق و معده.
• برچاکنای - دریچه‌ای که هنگامِ قورت دادن راهِ نای را می‌بندد.
• شیره‌ی معده - مایعی با اسید و آنزیم که دیواره‌ی معده می‌سازد.

ایده‌ی اصلی

هنگامِ قورت دادن، دریچه‌ها راهِ نای و بینی را می‌بندند و لقمه به مری می‌رود. موجِ ماهیچه‌ای مری آن را به معده می‌راند، و معده غذا را هم می‌زند و با اسید و آنزیم، گوارشِ پروتئین را شروع می‌کند.