مولکول‌ها
وقتی نفس می‌کشید، اکسیژنِ هوا وارد شُش‌هایتان می‌شود. اما اکسیژنِ هوا به شکلِ اتم‌های تک‌وتنها در هوا پرسه نمی‌زند. اتم‌های اکسیژن دوتا دوتا به هم چسبیده‌اند. به چنین ذره‌ای چه می‌گوییم؟
وقتی اتم‌ها به هم می‌پیوندند
بیشترِ اتم‌ها در طبیعت تنها نمی‌مانند. دو یا چند اتم می‌توانند به هم پیوند بخورند، یعنی محکم به هم بچسبند، و ذره‌ای تازه بسازند. به این ذره مولکول می‌گوییم.
- مولکولِ اکسیژنِ هوا از دو اتمِ اکسیژن ساخته شده است.
- مولکولِ آب از یک اتمِ اکسیژن و دو اتمِ هیدروژن ساخته شده است.
- مولکولِ کربن‌دی‌اکسید، گازی که بیرون می‌دهیم، یک اتمِ کربن و دو اتمِ اکسیژن دارد.
یک لیوان آب از تعدادِ بسیار زیادی مولکولِ آب ساخته شده که همه دقیقاً مثلِ هم‌اند. هر مولکولِ آب، کوچک‌ترین ذره‌ای است که هنوز «آب» است. اگر آن را بشکنیم، دیگر آب نداریم، فقط اتم‌های اکسیژن و هیدروژن داریم.
مدلِ گلوله‌ای
اتم‌ها و مولکول‌ها دیده نمی‌شوند، پس دانشمندان برای فکر کردن درباره‌شان از مدل استفاده می‌کنند. در مدلِ گلوله‌ای، هر اتم یک گلوله است و هر نوع اتم رنگ و اندازه‌ی خودش را دارد. گلوله‌هایی که به هم چسبیده‌اند یک مولکول‌اند.
مدل خودِ چیز نیست. اتم‌ها واقعاً گلوله‌های رنگی نیستند. اما مدلِ گلوله‌ای به ما کمک می‌کند ببینیم در هر مولکول چند اتم و از چه نوعی هست و چطور کنارِ هم قرار گرفته‌اند.
همه‌ی مواد مولکول ندارند
در فلزها، مثلِ مس و آهن، اتم‌ها مولکول نمی‌سازند. آن‌ها به صورتِ ردیف‌های منظم و پشتِ سرِ هم، به تعدادِ بسیار زیاد، کنارِ هم چیده شده‌اند. نمکِ خوراکی هم مولکولِ جداجدا ندارد. پس مولکول یکی از راه‌هایی است که اتم‌ها کنارِ هم قرار می‌گیرند، نه تنها راه.
در خانه امتحان کنید
- با خمیربازی یا گلوله‌های کاغذی و خلال‌دندان، مدلِ یک مولکولِ آب بسازید. برای اکسیژن گلوله‌ی بزرگ‌تر و برای هیدروژن گلوله‌های کوچک‌تر بسازید.
- یک مدل هم برای اکسیژنِ هوا بسازید.
- دو مدل را مقایسه کنید: هر کدام چند اتم دارد و از چند نوع؟
واژه‌های این درس
- پیوند - اتصالِ محکمِ اتم‌ها به هم.
- مولکول - ذره‌ای که از پیوندِ دو یا چند اتم ساخته شده است.
- مدل - چیزی ساده که به ما کمک می‌کند درباره‌ی چیزی پیچیده یا نادیدنی فکر کنیم.
ایده‌ی اصلی
اتم‌ها می‌توانند به هم بپیوندند و مولکول بسازند؛ مثلاً هر مولکولِ آب یک اتمِ اکسیژن و دو اتمِ هیدروژن دارد. مدلِ گلوله‌ای نشان می‌دهد هر مولکول از چه اتم‌هایی ساخته شده است.