اکسیژن می‌آید، کربن‌دی‌اکسید می‌رود
هوایی که فرو می‌دهید حدودِ یک‌پنجمش اکسیژن است. هوایی که بیرون می‌دهید هنوز اکسیژن دارد، اما کم‌تر؛ در عوض کربن‌دی‌اکسیدش حدودِ صد برابر بیشتر است. این تفاوت در کجا و چطور پیش می‌آید؟
داد و ستد در کیسه‌ی هوایی
در درسِ «راهِ هوا تا کیسه‌های هوایی» دیدیم که دیواره‌ی کیسه‌های هوایی بسیار نازک است و مویرگ‌ها دورش را گرفته‌اند. خونی که از بطنِ راست به شش‌ها می‌آید، اکسیژنِ کمی دارد و کربن‌دی‌اکسیدش زیاد است. هوای درونِ کیسه‌ی هوایی برعکس است: اکسیژنِ زیاد و کربن‌دی‌اکسیدِ کم.
گازها همیشه از جایی که زیادترند به جایی که کم‌ترند می‌روند؛ مثلِ بوی عطر که از کنارِ شیشه‌ی عطر در همه‌ی اتاق پخش می‌شود. پس:
- اکسیژن از هوای کیسه‌ی هوایی از دیواره‌ی نازکِ کیسه و مویرگ می‌گذرد و وارد خون می‌شود.
- کربن‌دی‌اکسید از خون بیرون می‌آید و وارد هوای کیسه‌ی هوایی می‌شود تا با بازدم بیرون برود.
به این جابه‌جاییِ دو طرفه تبادلِ گازها می‌گویند. هر چه سطحِ کیسه‌ها بیشتر و دیواره‌شان نازک‌تر باشد، تبادل بهتر انجام می‌شود.
خون، ماشینِ حملِ گازها
اکسیژن بیشتر به هموگلوبینِ گویچه‌های قرمز می‌چسبد و با گردشِ عمومی به همه‌ی بدن می‌رود. در مویرگ‌های کنارِ بافت‌ها، کار برعکس است: یاخته‌ها اکسیژنِ کمی دارند، پس اکسیژن از خون به یاخته‌ها می‌رود و کربن‌دی‌اکسیدی که یاخته‌ها ساخته‌اند به خون می‌آید. یاخته‌ها با اکسیژن غذا را می‌سوزانند تا انرژی به‌دست آورند و کربن‌دی‌اکسید زائدِ همین کار است. پس دستگاه تنفس و دستگاه گردش مواد با هم کار می‌کنند: یکی گازها را با هوا داد و ستد می‌کند و دیگری آن‌ها را به یاخته‌ها می‌رساند و برمی‌گرداند.
دود و کیسه‌های هوایی
دودِ سیگار و قلیان پر از ذره‌های ریز، قطران و ماده‌های زیان‌آور است. مژک‌های راهِ هوا را فلج می‌کند تا دیگر نتوانند مخاط را بالا ببرند؛ برای همین سیگاری‌ها سرفه‌ی همیشگی دارند. قطران روی دیواره‌ی کیسه‌های هوایی می‌نشیند و شش‌ها را تیره می‌کند. با گذشتِ سال‌ها، دیواره‌ی بسیاری از کیسه‌ها پاره می‌شود و چند کیسه‌ی کوچک به یک کیسه‌ی بزرگ تبدیل می‌شوند. سطحِ تبادل کم می‌شود و فرد حتی با بالا رفتن از چند پله نفس‌نفس می‌زند. دخانیات یکی از بزرگ‌ترین دشمنانِ شش‌هاست؛ دودی هم که دیگران تولید می‌کنند به شش‌های شما آسیب می‌زند.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، کمی آبِ آهک (از داروخانه یا با حل کردنِ کمی آهک در آب و صاف کردنش) در یک لیوانِ شفاف بریزید.
- با یک نی چند بار آرام در آن فوت کنید؛ مواظب باشید آن را نخورید.
- آبِ آهک چه تغییری کرد؟ این تغییر نشانه‌ی کدام گاز در بازدمِ شماست؟
هشدار
آبِ آهک را نخورید و به چشم نزنید. فقط فوت کنید، هرگز با نی چیزی را بالا نکشید.
واژه‌های این درس
- تبادلِ گازها - رفتنِ اکسیژن به خون و بیرون آمدنِ کربن‌دی‌اکسید از آن.
- هموگلوبین - ماده‌ی قرمزِ گویچه‌های قرمز که اکسیژن را حمل می‌کند.
- قطران - ماده‌ی چسبناک و تیره‌ی دودِ سیگار که روی شش‌ها می‌نشیند.
ایده‌ی اصلی
در کیسه‌های هوایی، اکسیژن از هوا به خون و کربن‌دی‌اکسید از خون به هوا می‌رود، چون هر گاز از جایی که زیادتر است به جایی که کم‌تر است می‌رود. خون این گازها را میانِ شش‌ها و یاخته‌ها جابه‌جا می‌کند و دود این سطحِ ظریف را خراب می‌کند.