کلیه‌ها چطور خون را پاک می‌کنند؟
در یک روزِ گرمِ تابستان که زیاد عرق کرده‌اید، ادرارتان کم و پررنگ است. در یک روزِ سرد که چند لیوان چای نوشیده‌اید، ادرارتان زیاد و کم‌رنگ است. بدن از کجا می‌داند که این بار چقدر آب نگه دارد و چقدر دفع کند؟
دستگاه دفعِ ادرار
یاخته‌ها هنگامِ کار مواد زائدی می‌سازند. یکی از آن‌ها اوره است که از تجزیه‌ی پروتئین‌ها درست می‌شود و اگر در خون بماند، سمی است. کربن‌دی‌اکسید با بازدم بیرون می‌رود، اما اوره، نمک‌های اضافه و آبِ اضافه را دستگاه دفعِ ادرار بیرون می‌برد. بخش‌های آن این‌ها هستند:
- کلیه‌ها: دو اندامِ لوبیاشکل به اندازه‌ی مشت، در دو طرفِ ستونِ مهره‌ها در ناحیه‌ی کمر. هر کلیه یک سرخرگِ کلیه دارد که خون را از آئورت می‌آورد و یک سیاهرگِ کلیه که خونِ پاک‌شده را برمی‌گرداند.
- میزنای: لوله‌ای باریک که ادرار را از هر کلیه به پایین می‌برد.
- مثانه: کیسه‌ای ماهیچه‌ای که ادرار را نگه می‌دارد.
- میزراه: لوله‌ای که ادرار از آن بیرون می‌رود.
درونِ کلیه: صاف کردن و پس گرفتن
اگر یک کلیه را از درازا ببُرند، سه بخش دیده می‌شود: بخشِ قشری در بیرون، بخشِ مرکزی در میانه و لگنچه در درون، که ادرار در آن جمع می‌شود و به میزنای می‌ریزد. در بخشِ قشری و مرکزی حدودِ یک میلیون لوله‌ی بسیار ریز و پیچ‌درپیچ هست. هر لوله مثلِ یک کارخانه‌ی کوچک دو کار می‌کند:
- صاف کردن: سرِ هر لوله، گلوله‌ای از مویرگ‌ها هست. بخشی از خوناب، با آب و قند و نمک و اوره، از دیواره‌ی این مویرگ‌ها به درونِ لوله صاف می‌شود. یاخته‌های خون و پروتئین‌های بزرگ در خون می‌مانند.
- پس گرفتن: همراهِ اوره، چیزهای مفیدی مثلِ قند و بیشترِ آب و نمک‌ها هم صاف شده‌اند. هنگامی که این مایع در لوله‌ی پیچ‌درپیچ جلو می‌رود، مویرگ‌هایی که دورِ لوله پیچیده‌اند همه‌ی قند و بیشترِ آب و نمک را دوباره به خون برمی‌گردانند.
آن‌چه در لوله می‌ماند ادرار است: آب، اوره و نمک‌های اضافه. کلیه‌ها هر روز حدودِ ۱۸۰ لیتر خوناب را صاف می‌کنند، اما فقط حدودِ یک و نیم لیتر ادرار می‌سازند؛ بقیه پس گرفته می‌شود.
کلیه و تعادلِ آب
اندازه‌ی آبی که پس گرفته می‌شود، ثابت نیست. وقتی آبِ بدن کم است، کلیه‌ها آبِ بیشتری پس می‌گیرند و ادرار کم و پررنگ می‌شود. وقتی آبِ زیادی نوشیده‌اید، آبِ کم‌تری پس می‌گیرند و ادرار زیاد و کم‌رنگ می‌شود. به این ترتیب کلیه‌ها اندازه‌ی آب و نمکِ خون را ثابت نگه می‌دارند. نوشیدنِ آبِ کافی، کم کردنِ نمک و نگه نداشتنِ طولانیِ ادرار، کلیه‌ها را سالم نگه می‌دارد. اگر کلیه‌های کسی از کار بیفتند، دستگاهی به نامِ دیالیز چند بار در هفته خونِ او را صاف می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- یک فیلترِ کاغذیِ قهوه یا یک دستمال کاغذیِ تاشده را درونِ یک قیف بگذارید.
- کمی آب را با چند دانه عدس و یک قاشق شکر مخلوط کنید و از فیلتر رد کنید.
- چه چیزی از فیلتر گذشت و چه چیزی ماند؟ کدام بخشِ کارِ کلیه شبیه این است و کدام بخش را این مدل نشان نمی‌دهد؟
واژه‌های این درس
- اوره - ماده‌ی زائدی که از تجزیه‌ی پروتئین‌ها درست می‌شود و در ادرار دفع می‌شود.
- میزنای - لوله‌ای که ادرار را از کلیه به مثانه می‌برد.
- مثانه - کیسه‌ی ماهیچه‌ای که ادرار را نگه می‌دارد.
- لگنچه - فضای درونیِ کلیه که ادرار در آن جمع می‌شود.
- دیالیز - صاف کردنِ خون با دستگاه، وقتی کلیه‌ها کار نمی‌کنند.
ایده‌ی اصلی
کلیه‌ها بخشی از خوناب را صاف می‌کنند، قند و بیشترِ آب و نمک را پس می‌گیرند و اوره و آب و نمکِ اضافه را به ادرار تبدیل می‌کنند. ادرار از میزنای به مثانه و از آن‌جا به بیرون می‌رود، و کلیه‌ها به این ترتیب آبِ بدن را در تعادل نگه می‌دارند.