آبی که زیرِ پای ماست
آبِ لوله‌کشیِ خانه‌ی شما از کجا می‌آید؟ در بیشترِ شهرهای ایران پاسخ این است: از زیرِ زمین. بخشِ بزرگی از آبی که در کشورِ ما می‌نوشیم و در کشاورزی مصرف می‌کنیم، با چاه و قنات از زیرِ زمین بیرون کشیده می‌شود. اما زیرِ زمین که دریاچه‌ای پنهان نیست؛ پس این‌همه آب کجاست؟
آبی که در زمین فرو می‌رود
در درسِ «باران کجا می‌رود؟ رودها» دیدیم که بخشی از بارش در زمین نفوذ می‌کند. آبِ برفی که آهسته آب می‌شود، آبی که از کفِ رودها و دریاچه‌ها پایین می‌رود و آبی که از مزرعه‌ها می‌گذرد هم همین راه را می‌روند. این آب از لابه‌لای ذره‌های خاک و از ترک‌های سنگ پایین می‌رود و آبِ زیرزمینی را می‌سازد.
آبِ زیرزمینی معمولاً مثلِ یک دریاچه‌ی زیرِ زمینی نیست. بیشترِ آن مثلِ آبی است که در یک اسفنج یا در یک لیوانِ پر از ماسه نشسته است: در فضاهای خالیِ کوچکِ میانِ دانه‌ها. هرچه این فضاها بیشتر باشند، زمین آبِ بیشتری را در خود جا می‌دهد.
آبی که آهسته راه می‌رود
آبِ زیرزمینی هم ساکن نیست. در جهتِ شیبِ زمین، از بلندی‌ها به سوی دشت‌ها حرکت می‌کند، اما بسیار آهسته‌تر از آبِ رود. در لایه‌های شن و قلوه‌سنگِ درشت ممکن است در سال صدها متر جلو برود، اما در خاکِ رسِ دانه‌ریز، شاید کم‌تر از یک متر. برای همین آبی که امروز از یک چاه بیرون می‌آید، ممکن است سال‌ها پیش به شکلِ باران روی کوه‌های دوردست باریده باشد.
ایران سرزمینی کم‌باران است و رودهای دائمیِ کمی دارد. به همین دلیل، به‌ویژه در استان‌های مرکزی و شرقی، آبِ زیرزمینی مهم‌ترین منبعِ آب است.
آبی که سنگ را می‌تراشد
آبِ زیرزمینی کمی از گازِ کربن‌دی‌اکسیدِ هوا و خاک را در خود دارد و برای همین کمی اسیدی است. وقتی از لایه‌های سنگِ آهک می‌گذرد، ذره‌ذره سنگ را در خود حل می‌کند و با خود می‌برد. در طولِ هزاران سال، شکاف‌های کوچک پهن‌تر می‌شوند و کم‌کم غارهای آهکی پدید می‌آیند. غارِ علی‌صدر در همدان و غارِ کتله‌خور در زنجان این‌طور ساخته شده‌اند. قندیل‌های سنگیِ سقفِ غار هم از آهکی است که قطره‌های آب دوباره بر جا گذاشته‌اند.
در خانه امتحان کنید
- یک اسفنجِ خشکِ ظرف‌شویی را در یک بشقاب بگذارید.
- با یک قاشق، قاشق‌به‌قاشق روی آن آب بریزید و بشمارید. وقتی آب در بشقاب جمع شد، دست نگه دارید.
- اسفنج چند قاشق آب در خود جا داد؟ آن آب کجای اسفنج است؟
- حالا اسفنج را کج کنید. آب از کدام طرف بیرون می‌آید؟ آبِ زیرزمینی هم در جهتِ شیب آهسته جابه‌جا می‌شود.
واژه‌های این درس
- آبِ زیرزمینی - آبی که در فضاهای خالیِ میانِ ذره‌های خاک و سنگ، زیرِ سطحِ زمین جمع شده است.
- سنگِ آهک - سنگی که آبِ کمی اسیدی آن را آهسته حل می‌کند.
- غارِ آهکی - حفره‌ی بزرگی که آبِ زیرزمینی در سنگِ آهک تراشیده است.
ایده‌ی اصلی
آبی که در زمین نفوذ می‌کند، فضاهای خالیِ میانِ ذره‌های خاک و سنگ را پر می‌کند و آبِ زیرزمینی می‌سازد. این آب آهسته در جهتِ شیب حرکت می‌کند، در سنگِ آهک غار می‌تراشد و در ایران مهم‌ترین منبعِ آب است.