چه وقت؟ چه مدت؟
زنگِ اولِ مدرسه ساعتِ هفت و نیم می‌خورد. مسابقه‌ی دوی شصت متر را حمید در نُه ثانیه و چهار دهم دوید. هر دو جمله درباره‌ی زمان است، اما یک چیز را نمی‌پرسند. فرقشان چیست؟
لحظه و مدت
زمان را به دو منظور اندازه می‌گیریم:
- «چه وقت؟» یعنی یک لحظه: کلاس چه ساعتی شروع می‌شود؟ قطار کی می‌رسد؟ برای این پرسش از ساعت، مثلاً ساعتِ مچی یا ساعتِ دیواری، استفاده می‌کنیم.
- «چه مدت؟» یعنی فاصله‌ی میانِ دو لحظه: پختنِ برنج چقدر طول می‌کشد؟ گندم از کاشتن تا درو چند ماه وقت می‌خواهد؟ برای مدت‌های کوتاه از زمان‌سنج استفاده می‌کنیم که آن را «کرنومتر» هم می‌گویند. زمان‌سنج را در لحظه‌ی شروع روشن و در لحظه‌ی پایان خاموش می‌کنیم.
یکای استاندارد زمان ثانیه است. اما برای مدت‌های بلندتر دقیقه، ساعت، شبانه‌روز و سال راحت‌ترند، همان‌طور که برای طول‌های بلند از کیلومتر استفاده می‌کنیم.
چرا چند بار اندازه بگیریم؟
فرض کنید می‌خواهید بدانید قلبتان در یک دقیقه چند بار می‌زند. یک بار می‌شمارید: ۷۸. بار دوم: ۷۴. بار سوم: ۷۶. کدام درست است؟
هیچ اندازه‌گیری‌ای کاملاً بی‌خطا نیست: ممکن است زمان‌سنج را کمی دیر روشن کرده باشید یا یک ضربان را از دست داده باشید. برای همین، اندازه‌گیری را چند بار تکرار می‌کنیم و میانگین می‌گیریم:
(۷۸ + ۷۴ + ۷۶) ÷ ۳ = ۷۶
میانگین معمولاً به اندازه‌ی واقعی نزدیک‌تر از هر کدام از اندازه‌های تکی است، چون خطاهایی که گاهی عدد را بیشتر و گاهی کم‌تر کرده‌اند، تا اندازه‌ای همدیگر را خنثی می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- با زمان‌سنجِ گوشی، ضربانِ نبضِ مچتان را در یک دقیقه بشمارید.
- این کار را سه بار تکرار کنید و هر عدد را بنویسید.
- میانگین بگیرید.
- حالا یک دقیقه درجا بدوید و دوباره همین کار را بکنید. میانگینِ دوم چقدر بیشتر شد؟
واژه‌های این درس
- لحظه - یک نقطه از زمان؛ جوابِ «چه وقت؟».
- مدت - فاصله‌ی میانِ دو لحظه؛ جوابِ «چه مدت؟».
- زمان‌سنج - وسیله‌ای برای سنجیدنِ مدت؛ کرنومتر هم می‌گویند.
- میانگین - مجموعِ چند اندازه تقسیم بر تعدادِ آن‌ها.
ایده‌ی اصلی
با ساعت می‌فهمیم «چه وقت» و با زمان‌سنج «چه مدت». هر اندازه‌گیری کمی خطا دارد، پس آن را چند بار تکرار می‌کنیم و میانگین می‌گیریم.