علم و فناوری
گوشیِ همراهی که در جیبِ شماست، روزی فقط چند کشفِ علمیِ پراکنده بود: اینکه برق چطور در سیم جریان پیدا می‌کند، نور چطور رفتار می‌کند و امواجِ نامرئی چطور از هوا می‌گذرند. چطور این دانسته‌ها به وسیله‌ای تبدیل شدند که با آن با هر جای دنیا حرف می‌زنیم؟
فناوری یعنی علم در عمل
علم به ما می‌گوید جهان چطور کار می‌کند. فناوری از این دانسته‌ها برای ساختنِ چیزهایی استفاده می‌کند که نیازی را برطرف کنند. دانستنِ اینکه آب از بلندی با نیرو پایین می‌آید علم است؛ ساختنِ سد و نیروگاهی که از این آب برق تولید کند فناوری است.
چند نمونه:
- شناختنِ میکروب‌ها ← ساختنِ واکسن و دارو؛
- شناختنِ برق ← لامپ، یخچال و رایانه؛
- شناختنِ نیروی بالابری ← هواپیما و پهپاد.
امروز کمتر فناوری‌ای را می‌شود پیدا کرد که فقط از یک شاخه‌ی علم آمده باشد. ساختنِ یک داروی تازه به زیست‌شناس، شیمی‌دان، پزشک و مهندس نیاز دارد. به همین دلیل، دانشمندانِ رشته‌های مختلف کنارِ هم کار می‌کنند.
سود و زیانِ هر فناوری
خودرو رفت‌وآمد را آسان و تند کرده است، اما سوختی که می‌سوزاند هوای شهرهای بزرگ را آلوده می‌کند. پلاستیک سبک، ارزان و بادوام است، اما همین دوام باعث می‌شود سال‌ها در طبیعت بماند. تقریباً هر فناوری‌ای دو رو دارد.
وقتی درباره‌ی یک فناوری فکر می‌کنیم، خوب است سه پرسش بپرسیم:
- چه نیازی را برطرف می‌کند؟
- چه زیانی دارد و به چه کسانی؟
- چطور می‌شود زیانش را کم کرد؟
برای خودرو، پاسخِ پرسشِ سوم می‌تواند استفاده‌ی بیشتر از اتوبوس و مترو، خودروهای کم‌مصرف‌تر یا خودروهای برقی باشد. خودِ این راه‌ها هم فناوری‌اند؛ یعنی علم به ما کمک می‌کند زیانِ فناوری‌های قبلی را هم کم کنیم.
در خانه امتحان کنید
- یک وسیله‌ی خانه را انتخاب کنید، مثلاً یخچال، جاروبرقی یا تلویزیون.
- در یک جدولِ سه‌ستونی بنویسید: چه نیازی را برطرف می‌کند، چه زیانی دارد، و چطور می‌شود زیانش را کم کرد.
- جدول را با یکی از اعضای خانواده بخوانید و نظرِ او را هم بپرسید.
واژه‌های این درس
- فناوری - به کار بستنِ دانسته‌های علمی برای ساختنِ وسیله یا راهی که نیازی را برطرف کند.
- سود و زیان - اثرهای خوب و بدِ یک فناوری بر مردم و طبیعت.
ایده‌ی اصلی
فناوری علم در عمل است و بیشترِ فناوری‌ها از همکاریِ چند شاخه‌ی علم ساخته می‌شوند. هر فناوری در کنارِ سودهایش زیان‌هایی هم دارد که باید راهی برای کم کردنشان پیدا کرد.