راهِ هوا تا کیسه‌های هوایی

بدونِ غذا می‌شود چند هفته و بدونِ آب چند روز زنده ماند؛ اما بدونِ هوا فقط چند دقیقه. بدن نمی‌تواند اکسیژن را انبار کند و هر لحظه به آن نیاز دارد. هوایی که همین حالا نفس کشیدید، از چه راهی گذشت تا به جایی برسد که اکسیژنش گرفته شود؟

بینی: نگهبانِ دروازه

در دبستان دیدیم که هوا از بینی به شش‌ها می‌رود. حالا راه را دقیق‌تر دنبال کنیم. بینی فقط سوراخی برای ورودِ هوا نیست. موهای درونِ بینی گرد و غبارِ درشت را می‌گیرند. دیواره‌ی درونیِ آن را لایه‌ای مخاط پوشانده که چسبناک است و ذره‌های ریزتر و میکروب‌ها را به دام می‌اندازد. زیرِ این لایه رگ‌های خونیِ فراوانی هست که هوای سرد را گرم می‌کنند. برای همین بهتر است از بینی نفس بکشید، نه از دهان.

از حلق تا نایژه‌ها

هوا پس از بینی از حلق می‌گذرد و به حنجره می‌رسد؛ جایی که صدا ساخته می‌شود. پس از حنجره، نای است: لوله‌ای به طولِ حدودِ دوازده سانتی‌متر که حلقه‌های غضروفیِ نعل‌اسبی‌شکل آن را همیشه باز نگه می‌دارند. نای را می‌توانید جلوی گردنتان با انگشت حس کنید.

نای در پایین به دو شاخه تقسیم می‌شود: نایژه‌ها، که هر کدام به یک شش می‌روند. هر نایژه درونِ شش بارها و بارها شاخه‌شاخه می‌شود و لوله‌هایی باریک‌تر به نامِ نایژک می‌سازد؛ درست مثلِ شاخه‌های یک درختِ وارونه.

دیواره‌ی نای و نایژه‌ها هم مخاط دارد و یاخته‌هایش مژک‌های ریزی دارند که مدام تکان می‌خورند. مژک‌ها مخاطِ همراه با گرد و میکروب را به سمتِ حلق بالا می‌برند تا قورت داده یا با سرفه بیرون انداخته شود.

کیسه‌های هوایی: پایانِ راه

هر نایژک به خوشه‌ای از کیسه‌های بسیار ریز می‌رسد که به آن‌ها کیسه‌ی هوایی می‌گویند. در دو شش، صدها میلیون کیسه‌ی هوایی هست. اگر دیواره‌ی همه‌ی آن‌ها را باز و پهن کنیم، سطحی به اندازه‌ی یک زمینِ تنیس می‌سازند. دیواره‌ی هر کیسه‌ی هوایی بسیار نازک است و شبکه‌ای از مویرگ‌ها دورش را گرفته است. در درسِ «اکسیژن می‌آید، کربن‌دی‌اکسید می‌رود» می‌بینیم که در همین‌جا اکسیژن به خون می‌رود.

در خانه امتحان کنید

1. انگشتانتان را آرام روی جلوی گردن، زیرِ سیبِ گلو، بکشید و حلقه‌های سفتِ نای را حس کنید.
2. یک بار آب دهانتان را قورت بدهید و ببینید حنجره چطور بالا و پایین می‌رود.
3. فکر کنید: چرا نای حلقه‌های سفت دارد اما مری، که پشتِ آن است، ندارد؟

واژه‌های این درس

• حنجره - بخشی از راهِ هوا، بالای نای، که صدا در آن ساخته می‌شود.
• نای - لوله‌ی هوا در گردن، با حلقه‌های غضروفی.
• نایژه و نایژک - شاخه‌های نای درونِ شش‌ها، از بزرگ به کوچک.
• کیسه‌ی هوایی - کیسه‌ی بسیار ریز در پایانِ نایژک‌ها که با مویرگ‌ها پوشیده شده است.
• مژک - برآمدگیِ مومانند و ریز روی یاخته‌های راهِ هوا که مخاط را جابه‌جا می‌کند.

ایده‌ی اصلی

هوا از بینی، حلق، حنجره، نای و نایژه‌ها می‌گذرد تا به صدها میلیون کیسه‌ی هوایی برسد. در این راه با مو، مخاط و مژک‌ها پاکیزه و با رگ‌های خونی گرم می‌شود.