پیش‌بینی کن، بیازمای، مقایسه کن
امیر فرضیه‌اش را گفته بود: «ماده‌های سفید و ریز در آب حل می‌شوند.» دوستش نرگس فرضیه‌ی دیگری دارد: «ماده‌هایی که در آشپزخانه مزه دارند حل می‌شوند.» هر دو فرضیه درباره‌ی نمک و شکر یک چیز می‌گویند. پس چطور بفهمیم کدام بهتر است؟
از فرضیه تا پیش‌بینی
فرضیه یک جمله‌ی کلی است. برای آزمودنش، باید از آن یک پیش‌بینی بیرون بکشیم: «اگر فرضیه درست باشد، در این آزمایشِ مشخص، این اتفاق می‌افتد.»
- فرضیه‌ی امیر: اگر درست باشد، نشاسته که سفید و ریز است، باید در آب حل شود.
- فرضیه‌ی نرگس: اگر درست باشد، نشاسته که مزه‌ی خاصی ندارد، نباید حل شود.
پیش‌بینی را پیش از آزمایش می‌نویسیم. اگر بعد از دیدنِ نتیجه بنویسیم، ذهنِ ما بی‌آنکه بخواهیم پیش‌بینی را با نتیجه جور می‌کند.
آزمایشی که دو فرضیه را از هم جدا کند
اگر فقط نمک و شکر را بیازماییم، هر دو حل می‌شوند و هر دو پیش‌بینی درست درمی‌آید. چنین آزمایشی چیزی به ما یاد نمی‌دهد. آزمایشِ خوب جایی است که دو فرضیه پیش‌بینیِ متفاوت دارند. نشاسته همین‌جاست.
نشاسته را در آب می‌ریزیم و هم می‌زنیم. آب شیری و کدر می‌شود و کمی بعد، پودرِ سفید ته ظرف می‌نشیند. نشاسته در آبِ سرد حل نمی‌شود. پس پیش‌بینیِ امیر نادرست بود و فرضیه‌اش رد شد. فرضیه‌ی نرگس هنوز سرِ پاست، اما این به معنای درستیِ قطعیِ آن نیست. شاید آزمایشِ بعدی آن را هم رد کند.
مقایسه کن و بنویس
آخرِ هر آزمایش، نتیجه را کنارِ پیش‌بینی می‌گذاریم و صادقانه می‌نویسیم کدام درست درآمد و کدام نه. این صداقت مهم‌ترین بخشِ کار است.
هشدار
در آزمایشگاه هیچ ماده‌ای را نچشید و بو نکنید، حتی اگر شبیهِ نمک یا شکر باشد. بعضی ماده‌ها مثلِ جوهرنمک خطرناک‌اند و فقط با دستکش و عینکِ ایمنی و زیرِ نظرِ معلم به کار می‌روند.
در خانه امتحان کنید
- نمک، شکر، آرد، برنج و یک قاشق روغن آماده کنید.
- پیش از آزمایش، کنارِ نامِ هر ماده بنویسید: «حل می‌شود» یا «حل نمی‌شود».
- هر کدام را در یک لیوان آبِ ولرم بریزید و هم بزنید.
- نتیجه‌ها را کنارِ پیش‌بینی‌ها بنویسید. چند پیش‌بینیِ شما درست بود؟
واژه‌های این درس
- پیش‌بینی - گفتنِ اینکه در یک آزمایشِ مشخص چه اتفاقی خواهد افتاد، پیش از انجامِ آن.
- رد شدنِ فرضیه - وقتی نتیجه‌ی آزمایش با پیش‌بینیِ فرضیه جور درنمی‌آید.
ایده‌ی اصلی
از هر فرضیه یک پیش‌بینی بیرون می‌آوریم و پیش از آزمایش آن را می‌نویسیم. آزمایشِ خوب جایی است که فرضیه‌ها پیش‌بینیِ متفاوت دارند.