آب، گرمای زمین و گیاهان
در جاده‌ی اصفهان به اهواز، دیواره‌ی بتنیِ بلندی در دلِ کوه‌ها رودِ کارون را بسته است: سدِ کارونِ ۳. پشتِ آن دریاچه‌ای بزرگ است و پایینش آب با غرش از تونل‌ها بیرون می‌زند. این سد یکی از بزرگ‌ترین نیروگاه‌های برقِ ایران است. آب چطور برق می‌سازد؟
برق‌آبی
آبی که پشتِ سدِ بلند جمع شده، انرژیِ پتانسیلِ گرانشیِ زیادی دارد. وقتی دریچه‌ها را باز می‌کنند، آب از تونل‌ها پایین می‌ریزد و انرژیِ پتانسیلش به انرژیِ جنبشی تبدیل می‌شود. آبِ تند پره‌های توربین را می‌چرخاند و مولد برق می‌سازد. به این روش برق‌آبی می‌گوییم. برق‌آبی دود ندارد و تا وقتی باران ببارد و رودها پر باشند، تمام نمی‌شود.
موج و جزر و مد
باد که روی دریا می‌وزد، موج می‌سازد. هر چه باد پرانرژی‌تر باشد، موج‌ها بزرگ‌ترند. دستگاه‌های ویژه‌ای که روی آب شناورند یا در ساحل نصب می‌شوند، بالا و پایین رفتنِ موج را به برق تبدیل می‌کنند. جزر و مد، یعنی بالا و پایین آمدنِ آبِ دریا دو بار در روز که از کششِ ماه پدید می‌آید، هم می‌تواند توربین بچرخاند.
گرمای درونِ زمین
درونِ زمین داغ است. در جاهایی مثلِ دامنه‌ی سبلان، سنگ‌های داغ به سطحِ زمین نزدیک‌اند و چشمه‌های آبِ گرم پدید می‌آورند. به این گرما انرژیِ زمین‌گرمایی می‌گوییم. برای برق ساختن، آب را از یک چاهِ عمیق به سنگ‌های داغ می‌فرستند و از چاهِ دیگری بخارِ داغ بیرون می‌کشند تا توربین را بچرخاند. نخستین نیروگاهِ زمین‌گرماییِ ایران در مشکین‌شهرِ استانِ اردبیل ساخته شده است.
سوخت‌های زیستی
گیاهان با فتوسنتز انرژیِ خورشید را در برگ و ساقه و تنه‌شان ذخیره می‌کنند. سوخت‌هایی که از گیاهان یا پسماندهای جانداران ساخته می‌شوند، سوختِ زیستی نام دارند:
- جامد: چوب و زغال، کهن‌ترین سوخت‌های انسان.
- مایع: سوختی شبیهِ الکل که از تفاله‌ی نیشکر یا ذرت می‌سازند و با بنزین مخلوط می‌کنند.
- گاز: اگر کود و پسماندِ غذا را در مخزنی بسته بگذارند، میکروب‌ها آن را تجزیه می‌کنند و گازی سوختنی به نامِ زیست‌گاز پس می‌دهند که برای پخت و پز و گرما در روستاها به کار می‌رود.
سوخت‌های زیستی تجدیدپذیرند، چون گیاهانِ تازه را می‌شود دوباره کاشت.
در خانه امتحان کنید
- روی یک کاغذ جدولی با سه ستون بکشید: «منبع»، «انرژی از کجا می‌آید؟»، «یک عیب».
- برای برق‌آبی، موج، زمین‌گرمایی و سوختِ زیستی آن را پر کنید.
- با خانواده درباره‌ی این‌که کدام منبع برای استانِ شما بهتر است گفت‌وگو کنید.
واژه‌های این درس
- برق‌آبی - برقی که از انرژیِ آبِ پشتِ سد ساخته می‌شود.
- جزر و مد - بالا و پایین رفتنِ آبِ دریا در طولِ روز.
- انرژیِ زمین‌گرمایی - گرمای ذخیره‌شده در سنگ‌های داغِ درونِ زمین.
- سوختِ زیستی - سوختی که از گیاهان یا پسماندهای جانداران ساخته می‌شود.
- زیست‌گاز - گازِ سوختنی که میکروب‌ها از تجزیه‌ی کود و پسماند می‌سازند.
ایده‌ی اصلی
برق‌آبی انرژیِ پتانسیلِ آبِ پشتِ سد را به برق تبدیل می‌کند. موج، جزر و مد، گرمای درونِ زمین و سوخت‌های زیستی هم منبع‌های تجدیدپذیرِ انرژی‌اند. هر کدام جای خودش را دارد: سد در کوهستان، زمین‌گرمایی کنارِ کوه‌های آتشفشانی، زیست‌گاز در روستا.