دریاها و اقیانوس‌ها
در بندرعباس، صبح قایق‌های ماهیگیری کنارِ اسکله روی آب‌اند. ظهر که برمی‌گردید، همان قایق‌ها روی ماسه‌ی خیس نشسته‌اند و آب ده‌ها متر عقب رفته است. شب دوباره آب برمی‌گردد. چه کسی آبِ دریا را هر روز جلو و عقب می‌برد؟
اقیانوس‌ها و دریاها
حدودِ ۹۷ درصدِ آبِ آب‌کره در اقیانوس‌ها و دریاهاست و این آب نزدیک به سه‌چهارمِ سطحِ زمین را پوشانده است. اقیانوس‌ها پهنه‌های بسیار بزرگی‌اند که قاره‌ها را از هم جدا می‌کنند. دریاها بخش‌های کوچک‌ترِ کنارِ خشکی‌اند که به اقیانوس راه دارند. کشورِ ما از جنوب، از راهِ خلیج فارس و دریای عمان، به اقیانوسِ هند و آب‌های آزادِ دنیا راه دارد.
شکلِ ساحل
همه‌ی ساحل‌ها یک‌جور نیستند. موج‌ها پیوسته به ساحل می‌کوبند و سنگ‌ها را می‌سایند.
- جایی که سنگِ ساحل سخت است و در برابرِ موج مقاومت می‌کند، ساحل صخره‌ای و پرتگاهی می‌شود؛ دیواره‌های بلندی که آب پایینشان کف می‌کند.
- جایی که سنگ‌ها نرم‌اند، موج آن‌ها را خرد می‌کند و ساحل هموار و ماسه‌ای می‌شود.
در کناره‌های خلیج فارس هر دو را می‌بینید: ساحل‌های ماسه‌ایِ پهن و جاهایی با صخره‌های بلند.
آبی که هرگز آرام نیست
آبِ دریا به سه شکل حرکت می‌کند:
- موج: باد روی سطحِ آب می‌وزد و آب را بالا و پایین می‌برد. خودِ آب در موج تقریباً جابه‌جا نمی‌شود؛ مثلِ توپی روی آب که با موج فقط بالا و پایین می‌رود. زمین‌لرزه‌ها و آتشفشان‌های زیرِ دریا گاهی موج‌های بسیار بزرگ و ویرانگری می‌سازند که به آن‌ها آب‌تاز یا سونامی می‌گویند.
- جریان‌های دریایی: رودهای بزرگی در دلِ اقیانوس که آبِ گرم یا سرد را هزاران کیلومتر جابه‌جا می‌کنند.
- جزر و مد: گرانشِ ماه، و کم‌تر از آن گرانشِ خورشید، آبِ اقیانوس‌ها را به سوی خود می‌کشد. با چرخشِ زمین، آبِ هر ساحل در یک شبانه‌روز معمولاً دو بار بالا می‌آید و به سوی خشکی پیش می‌رود که به آن مد می‌گویند، و دو بار پایین می‌رود و عقب می‌نشیند که جزر نام دارد.
در خلیج فارس و دریای عمان جزر و مد به‌خوبی دیده می‌شود. ماهیگیرانِ جنوب از قدیم زمانِ رفتن و برگشتنِ قایق‌هایشان را با آن تنظیم کرده‌اند و بعضی کشورها با نیروی آبی که در جزر و مد جابه‌جا می‌شود برق می‌سازند.
در خانه امتحان کنید
- یک تشتِ بزرگ یا وانِ حمام را تا نیمه آب کنید و یک درِ پلاستیکیِ بطری روی آب بگذارید.
- با کفِ دست در یک سرِ تشت آرام موج بسازید.
- به درِ بطری نگاه کنید: موج‌ها از زیرش رد می‌شوند، اما خودِ آن بیشتر بالا و پایین می‌رود تا جلو. موج انرژی را می‌برد، نه آب را.
واژه‌های این درس
- اقیانوس - پهنه‌ی بسیار بزرگِ آبِ شور که قاره‌ها را از هم جدا می‌کند.
- موج - بالا و پایین رفتنِ آب که بیشتر با وزشِ باد پدید می‌آید.
- آب‌تاز (سونامی) - موجِ بسیار بزرگی که زمین‌لرزه یا آتشفشانِ زیرِ دریا می‌سازد.
- جریانِ دریایی - جابه‌جاییِ آبِ اقیانوس در مسیرهای بسیار طولانی.
- جزر و مد - پایین رفتن و بالا آمدنِ آبِ دریا در ساحل، به خاطرِ گرانشِ ماه و خورشید.
ایده‌ی اصلی
دریاها و اقیانوس‌ها حدودِ ۹۷ درصدِ آبِ زمین را دارند. سنگِ سخت ساحلِ صخره‌ای می‌سازد و سنگِ نرم ساحلِ ماسه‌ای. آبِ دریا با موج، جریان‌های دریایی و جزر و مد همیشه در حرکت است و جزر و مد کارِ گرانشِ ماه و خورشید است.