عنصرها

میلیون‌ها ماده‌ی گوناگون در جهان هست: چوب، شیشه، پلاستیک، شکر، سنگ، خون، برگ... آیا برای ساختنِ این‌همه ماده، میلیون‌ها نوع اتم لازم است؟ نه. شگفت‌انگیز این است که فقط حدودِ ۹۰ نوع اتم در طبیعت پیدا می‌شود.

یک نوع اتم، یک عنصر

ماده‌ای که همه‌ی اتم‌هایش از یک نوع باشند، عنصر نام دارد. مس یک عنصر است، چون یک سیمِ مسی فقط از اتم‌های مس ساخته شده است. طلا، آهن، کربن، گوگرد و اکسیژن هم عنصرند.

اما نوعِ یک اتم را چه چیزی تعیین می‌کند؟ تعدادِ پروتون‌های هسته‌اش. هر اتمی که ۶ پروتون دارد، اتمِ کربن است؛ هر اتمی که ۲۶ پروتون دارد، آهن؛ و هر اتمی که ۷۹ پروتون دارد، طلا. اگر بتوانیم تعدادِ پروتون‌های یک اتم را عوض کنیم، دیگر همان عنصر نیست.

حدودِ ۹۰ عنصر در طبیعت پیدا می‌شود، مثلِ قطعه‌های یک بازیِ ساختنی که با چند نوع قطعه‌ی محدود، هزاران شکلِ مختلف می‌شود ساخت. همه‌ی مواد از کنارِ هم قرار گرفتنِ اتم‌های همین چند ده عنصر ساخته شده‌اند.

فلز و نافلز

عنصرها ویژگی‌های یکسانی ندارند. اگر چند عنصر را کنارِ هم بگذاریم، زود می‌بینیم که در دو دسته‌ی بزرگ جا می‌گیرند:

جیوه یک استثنای جالب است: فلز است، اما در دمای اتاق مایع است. جیوه بخارِ سمی دارد و نباید به آن دست زد.

هشدار

گوگرد و زغال را بو نکنید و نچشید. اگر دماسنجِ جیوه‌ای شکست، از اتاق بیرون بروید و از یک بزرگ‌تر کمک بخواهید.

در خانه امتحان کنید

1. در خانه پنج چیز پیدا کنید که از یک فلزِ تقریباً خالص ساخته شده‌اند (راهنمایی: سیمِ برق، ورقِ آلومینیمیِ آشپزخانه، ظرف‌های مسی).
2. کنارِ هر کدام بنویسید از کدام عنصر ساخته شده است.
3. یک ویژگیِ فلزی را که در هر کدام می‌بینید بنویسید.

واژه‌های این درس

• عنصر - ماده‌ای که فقط یک نوع اتم دارد.
• فلز - عنصری براق که برق و گرما را خوب رسانا است و با چکش پهن می‌شود.
• نافلز - عنصری که این ویژگی‌های فلزی را ندارد.

ایده‌ی اصلی

عنصر ماده‌ای با یک نوع اتم است و تعدادِ پروتون‌ها نوعِ اتم را تعیین می‌کند. حدودِ ۹۰ عنصرِ طبیعی، که بیشترشان فلزند، سازنده‌ی همه‌ی مواد جهان‌اند.