نبض و فشارِ خون
در مطبِ پزشک، پرستار بازوبندی دورِ بازویتان می‌بندد، آن را باد می‌کند و بعد آرام خالی‌اش می‌کند. چند لحظه بعد می‌گوید: «دوازده روی هشت، خوب است.» این دو عدد چه معنایی دارند؟ و چرا پزشک‌ها گاهی فقط مچِ دستتان را می‌گیرند و به ساعت نگاه می‌کنند؟
نبض: موجی که با ضربان می‌آید
در درسِ «سه نوع رگ» دیدیم که دیواره‌ی سرخرگ کشسان است. هر بار که بطنِ چپ منقبض می‌شود، خون با فشار وارد آئورت می‌شود و دیواره‌ی آن را گشاد می‌کند. این گشاد شدن مثلِ موجی در دیواره‌ی سرخرگ‌ها تا دورترین شاخه‌ها جلو می‌رود. جایی که سرخرگ نزدیکِ پوست و روی استخوان است، این موج را با نوکِ انگشت حس می‌کنیم. به آن نبض می‌گوییم. پس تعدادِ نبض در یک دقیقه همان تعدادِ ضربانِ قلب است.
دو جای آسان برای پیدا کردنِ نبض: کنارِ مچِ دست، زیرِ انگشتِ شست، و کنارِ گردن، زیرِ گوشه‌ی فک. همیشه با دو انگشتِ اشاره و میانی بگیرید، نه با شست؛ چون شست خودش نبضِ ضعیفی دارد و حساب را به هم می‌زند.
فشارِ خون: دو عدد
خون در سرخرگ‌ها به دیواره‌ی آن‌ها فشار می‌آورد. اندازه‌ی این فشار ثابت نیست:
- وقتی بطن‌ها منقبض می‌شوند، فشار به بیشترین اندازه‌اش می‌رسد: فشارِ بیشینه.
- وقتی قلب در استراحت است، فشار کم می‌شود اما به صفر نمی‌رسد، چون دیواره‌ی کشسانِ سرخرگ‌ها هنوز خون را می‌فشارد: فشارِ کمینه.
فشارِ خون را با واحدی به نامِ میلی‌متر جیوه اندازه می‌گیرند. فشارِ یک آدمِ بزرگسالِ سالم در حالِ استراحت حدودِ ۱۲۰ روی ۸۰ میلی‌متر جیوه است. در ایران معمولاً صفرِ آخر را نمی‌گویند و می‌گویند «دوازده روی هشت».
فشارِ خون در طولِ روز کم و زیاد می‌شود: با ورزش، ترس یا هیجان بالا می‌رود و در خواب پایین می‌آید. اما اگر در حالِ استراحت همیشه بالا باشد، به آن فشارِ خونِ بالا می‌گویند. قلب باید سخت‌تر کار کند و رگ‌ها کم‌کم آسیب می‌بینند. خوردنِ نمکِ زیاد، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و سیگار از عامل‌های آن هستند. فشارِ خونِ بالا معمولاً هیچ دردی ندارد، برای همین بزرگ‌ترها باید گاهی آن را اندازه بگیرند.
در خانه امتحان کنید
- آرام بنشینید و نبضِ مچتان را پیدا کنید. با ساعت، تعدادش را در ۱۵ ثانیه بشمارید و در ۴ ضرب کنید.
- یک دقیقه درجا بدوید یا طناب بزنید و دوباره همین کار را بکنید.
- هر دو دقیقه یک بار دوباره بشمارید تا نبض به عددِ اول برگردد. چقدر طول کشید؟ نتیجه را با بقیه‌ی خانواده مقایسه کنید.
واژه‌های این درس
- نبض - موجی که با هر ضربانِ قلب در دیواره‌ی سرخرگ‌ها جلو می‌رود.
- فشارِ خون - نیرویی که خون به دیواره‌ی سرخرگ‌ها وارد می‌کند.
- فشارِ بیشینه و کمینه - فشار هنگامِ انقباضِ بطن‌ها و هنگامِ استراحتِ قلب.
- فشارسنج - دستگاهی که فشارِ خون را اندازه می‌گیرد.
ایده‌ی اصلی
نبض موجی است که هر ضربانِ قلب در سرخرگ‌ها می‌سازد، پس تعدادش همان تعدادِ ضربان است. فشارِ خون با دو عدد گزارش می‌شود، بیشینه هنگامِ انقباضِ بطن‌ها و کمینه هنگامِ استراحتِ قلب، و اگر همیشه بالا باشد به قلب و رگ‌ها آسیب می‌زند.