شیشه و سفال
در آشپزخانه چند ظرف را کنارِ هم بگذارید: لیوانی شیشه‌ای، کاسه‌ای چینی و کوزه‌ای سفالی. یکی شفاف است، یکی سفید و براق، و یکی قهوه‌ای و زبر. باور می‌کنید که هر سه از خاک و سنگ آمده‌اند؟
شیشه: ماسه‌ای که شفاف شد
ماده‌ی اصلیِ شیشه ماسه‌ی سفید و خالص است. ماسه را با کمی مواد دیگر، مثلِ سودا و سنگِ آهک، مخلوط می‌کنند و در کوره‌ای با دمای حدودِ هزار و پانصد درجه ذوب می‌کنند. مایعِ داغ و چسبناکی به دست می‌آید که تا سرد نشده، می‌توان آن را دمید، در قالب ریخت یا به شکلِ ورقه درآورد. وقتی سرد شود، شیشه‌ی سخت و شفاف ساخته می‌شود.
ماسه کِدِر است و دانه‌دانه، اما شیشه شفاف و یکپارچه است. پس با گرما یک ماده‌ی تازه با ویژگی‌های تازه ساخته شده است. شیشه‌گری در ایران سابقه‌ای بسیار طولانی دارد و ظرف‌های شیشه‌ایِ زیبایی از دوره‌های کهن در موزه‌ها مانده است.
سفال و سرامیک: خاکی که پخته شد
خاکِ رس وقتی خیس باشد، نرم و شکل‌پذیر است؛ مثلِ خمیر. کوزه‌گر آن را روی چرخ شکل می‌دهد و می‌گذارد خشک شود. اما ظرفِ خشک‌شده هنوز در آب دوباره گِل می‌شود. برای همین آن را در کوره می‌پزند. در گرمای زیاد، ذره‌های خاک به هم جوش می‌خورند و سفال سخت ساخته می‌شود که دیگر در آب وا نمی‌رود.
اگر از خاکِ رسِ سفید و ریزدانه استفاده کنند و آن را در دمای بیشتری بپزند، چینی یا سرامیکِ ظریف به دست می‌آید. لایه‌ی براقِ روی بسیاری از ظرف‌ها، لعاب است؛ پوششی شیشه‌مانند که ظرف را صاف و نفوذناپذیر می‌کند. کاشی‌های آبیِ مسجدهای اصفهان هم سرامیکِ لعاب‌دارند.
در خانه امتحان کنید
- ظرف‌های آشپزخانه را بشمارید و آن‌ها را در سه گروه بگذارید: شیشه‌ای، سفالی یا چینی، و فلزی یا پلاستیکی.
- برای گروهِ شیشه‌ای و سفالی بنویسید ماده‌ی خامشان از کجای طبیعت آمده است.
- اگر کمی گِلِ خشک یا خمیرِ مجسمه‌سازی دارید، شکلِ کوچکی بسازید و ببینید پس از خشک شدن، با یک قطره آب چه می‌شود.
هشدار
با شیشه‌ی شکسته کار نکنید. اگر ظرفی شکست، از یک بزرگ‌تر بخواهید جمعش کند.
واژه‌های این درس
- خاکِ رس - خاکی بسیار ریزدانه که خیسش شکل‌پذیر است.
- سفال - ظرفی که از پختنِ خاکِ رس ساخته شده است.
- لعاب - پوششِ شیشه‌مانند و براق روی سفال و کاشی.
ایده‌ی اصلی
شیشه از ذوب کردنِ ماسه با کمی موادِ دیگر و سرد کردنش ساخته می‌شود. سفال و چینی از شکل دادن به خاکِ رس و پختنش در کوره ساخته می‌شوند. در هر دو، گرما از سنگ و خاک ماده‌ای تازه می‌سازد.