باران، برف و تگرگ
یک روزِ زمستانی در تهران باران می‌بارد، اما همان روز در دامنه‌های البرز برف می‌آید. چند هفته بعد، در یک روزِ بهاری، ناگهان دانه‌های یخ به اندازه‌ی نخود روی ماشین‌ها می‌ریزد. هر سه از ابر آمده‌اند. چه چیزی تعیین می‌کند که آبِ ابر به چه شکلی به زمین برسد؟
از بخار تا ابر
در دبستان دیدیم که گرمای خورشید آبِ دریاها، دریاچه‌ها و حتی زمینِ خیس را بخار می‌کند. هوای گرم و مرطوب بالا می‌رود و هرچه بالاتر برود، سردتر می‌شود. در هوای سرد، بخارِ آب روی ذره‌های بسیار ریزِ گرد و غبار متراکم می‌شود؛ یعنی دوباره به قطره‌های بسیار کوچکِ آب یا بلورهای ریزِ یخ تبدیل می‌شود. میلیاردها قطره‌ی ریز کنارِ هم ابر را می‌سازند.
قطره‌های ابر آن‌قدر سبک‌اند که در هوا می‌مانند. وقتی به هم می‌چسبند و بزرگ و سنگین می‌شوند، می‌افتند. به هر آبی که از ابر به زمین می‌رسد، بارش می‌گوییم.
سه شکلِ بارش
- باران: اگر هوا در جایی که بخار متراکم می‌شود و در راهِ پایین آمدن بالای صفر درجه باشد، قطره‌ها به شکلِ مایع به زمین می‌رسند.
- برف: اگر هوا خیلی سرد باشد، بخار مستقیم به بلورهای شش‌پَرِ یخ تبدیل می‌شود و این بلورها به هم می‌چسبند و دانه‌های برف را می‌سازند.
- تگرگ: گاهی قطره‌های باران در راهِ پایین آمدن از لایه‌ای از هوای بسیار سرد می‌گذرند و یخ می‌زنند. در ابرهای طوفانی، باد این دانه‌ها را چند بار بالا و پایین می‌برد و هر بار لایه‌ی تازه‌ای از یخ رویشان می‌نشیند.
بارش را چطور اندازه می‌گیرند؟
دانشی که هوای اطرافِ زمین را بررسی می‌کند، هواشناسی نام دارد. یکی از کارهای مهمِ ایستگاه‌های هواشناسی اندازه گرفتنِ بارش است. این کار با باران‌سنج انجام می‌شود: ظرفی با دهانه‌ی مشخص که آبِ باران در آن جمع می‌شود. ارتفاعِ آبِ جمع‌شده را برحسبِ میلی‌متر می‌خوانند. اگر بگویند امروز ۱۰ میلی‌متر باران بارید، یعنی اگر آب در زمین فرو نمی‌رفت و جاری نمی‌شد، همه‌جا را لایه‌ای یک‌سانتی‌متری از آب می‌پوشاند.
مقدارِ بارش در شهرهای ایران خیلی با هم فرق دارد. در کناره‌ی خزر، مثلاً در بندر انزلی، در یک سال بیش از هزار میلی‌متر باران می‌بارد، اما در شهرهای کویری مثلِ یزد و کرمان، کم‌تر از ۱۵۰ میلی‌متر. کوه‌های البرز جلوی ابرهای مرطوبِ خزر را می‌گیرند و بیشترِ بارانشان در دامنه‌ی شمالی می‌بارد.
در خانه امتحان کنید
- یک ظرفِ استوانه‌ای با دیواره‌ی صاف و ته صاف، مثلِ قوطیِ کنسرو، پیدا کنید.
- آن را در یک روزِ بارانی در فضای باز، دور از درخت و دیوار بگذارید.
- بعد از باران، خط‌کش را عمود در ظرف بگذارید و ارتفاعِ آب را برحسبِ میلی‌متر بخوانید.
- اگر یک ظرفِ پهن‌تر هم کنارش گذاشته باشید، می‌بینید ارتفاعِ آب در هر دو تقریباً یکی است. چرا؟
واژه‌های این درس
- متراکم شدن - تبدیلِ بخارِ آب به قطره‌های ریزِ آب یا یخ در هوای سرد.
- بارش - آبی که به شکلِ باران، برف یا تگرگ از ابر به زمین می‌رسد.
- باران‌سنج - ظرفی برای اندازه گرفتنِ بارش برحسبِ میلی‌متر.
- هواشناسی - دانشِ بررسیِ هوا و پیش‌بینیِ آن.
ایده‌ی اصلی
بخارِ آب در هوای سرد متراکم می‌شود و ابر می‌سازد. دمای هوا تعیین می‌کند که بارش به شکلِ باران، برف یا تگرگ باشد. بارش را با باران‌سنج و برحسبِ میلی‌متر اندازه می‌گیرند و مقدارش در جاهای مختلفِ ایران خیلی فرق دارد.