از یاخته تا بدن
یک ساختمان را در نظر بگیرید. آجرها دیوار می‌سازند، دیوارها اتاق، اتاق‌ها یک طبقه و طبقه‌ها با هم یک ساختمانِ کامل. بدنِ ما هم چنین پله‌هایی دارد. از یک یاخته تا یک انسانِ کامل، چند پله راه است؟
پنج پله
در درسِ قبل دیدیم که یاخته‌های هم‌شکل با هم بافت می‌سازند. پله‌های بعدی این‌هاست:
- یاخته - کوچک‌ترین واحدِ زنده؛ مثلاً یک یاخته‌ی ماهیچه.
- بافت - گروهی از یاخته‌های هم‌کار؛ مثلاً بافتِ ماهیچه‌ای.
- اندام - چند بافتِ گوناگون که با هم کاری را انجام می‌دهند؛ مثلاً معده. در دیواره‌ی معده بافتِ ماهیچه‌ای غذا را هم می‌زند، بافتِ پوششی شیره‌ی گوارشی می‌سازد، بافتِ عصبی کار را تنظیم می‌کند و بافتِ پیوندی همه را به هم وصل می‌کند. قلب، کلیه و مغز هم اندام‌اند.
- دستگاه - چند اندام که با هم یک کارِ بزرگ را انجام می‌دهند؛ مثلاً دستگاهِ گوارش که دهان، معده، روده‌ها و کبد را در بر دارد.
- جاندار - همه‌ی دستگاه‌ها با هم؛ یعنی یک انسان، یک گنجشک یا یک درخت.
همه به هم وابسته‌اند
هیچ پله‌ای به‌تنهایی کار نمی‌کند. معده بدونِ خون که اکسیژن برساند، چند دقیقه هم کار نمی‌کند. خون بدونِ ششی که اکسیژن بگیرد، چیزی برای رساندن ندارد. ماهیچه‌ها بدونِ پیامِ عصب‌ها حرکت نمی‌کنند. در بخش‌های بعدیِ همین دوره چند دستگاهِ بدن را از نزدیک می‌بینیم: گوارش، گردشِ خون، تنفس و دفع.
جاندارانِ تک‌یاخته‌ای این پله‌ها را ندارند. در آن‌ها یک یاخته همه‌ی کارها را انجام می‌دهد. هرچه جاندار بزرگ‌تر و پیچیده‌تر باشد، کارها میانِ یاخته‌ها، بافت‌ها و اندام‌هایش بیشتر تقسیم شده است.
در خانه امتحان کنید
پنج کارت بسازید و روی هر کدام نامِ یک پله را بنویسید: یاخته، بافت، اندام، دستگاه، جاندار. حالا برای هر کارت از بدنِ خودتان یک نمونه بنویسید، اما این بار به جای گوارش، از دستگاهِ حرکت شروع کنید: یاخته‌ی استخوان، بافتِ استخوانی، ... ادامه دهید. بعد همین کار را برای یک درختِ سیب انجام دهید.
واژه‌های این درس
- اندام - بخشی از بدن که از چند بافت ساخته شده و کارِ مشخصی دارد.
- دستگاه - چند اندام که با هم کارِ بزرگی را انجام می‌دهند.
- سازمان‌بندی - چیده شدنِ بخش‌ها در پله‌هایی، از کوچک به بزرگ.
ایده‌ی اصلی
بدنِ جانداران پریاخته‌ای پله به پله ساخته شده است: یاخته، بافت، اندام، دستگاه و جاندار. هر پله از پله‌ی پایین‌تر ساخته می‌شود و همه به هم وابسته‌اند.