پروتئین‌ها، مصالحِ ساختنِ بدن
موی شما هر ماه حدودِ یک سانتی‌متر بلند می‌شود. ناخن‌ها رشد می‌کنند، زخمِ زانو جوش می‌خورد و ماهیچه‌های یک ورزشکار قوی‌تر می‌شوند. مصالحِ این‌همه ساختن از کجا می‌آید؟
زنجیره‌ای از آمینواسیدها
بخشِ بزرگی از این مصالح پروتئین است. مو، ناخن، ماهیچه، پوست، پادتن‌هایی که با میکروب‌ها می‌جنگند و بسیاری از موادی که گوارشِ غذا را انجام می‌دهند، از پروتئین ساخته شده‌اند. پرهای پرنده و تارِ عنکبوت هم پروتئین‌اند.
هر پروتئین زنجیره‌ای است از واحدهای کوچک‌تری به نامِ آمینواسید. حدودِ بیست نوع آمینواسید وجود دارد. مثلِ حروفِ الفبا که با چیده شدن به ترتیب‌های گوناگون، هزاران واژه می‌سازند، آمینواسیدها هم با ترتیب‌های گوناگون هزاران پروتئینِ متفاوت می‌سازند.
از پروتئینِ غذا تا پروتئینِ بدن
پروتئینِ گوشتِ مرغ به همان شکل در ماهیچه‌ی شما نمی‌نشیند. در دستگاهِ گوارش، زنجیره‌ها از هم باز می‌شوند و آمینواسیدها جذبِ خون می‌شوند. بعد یاخته‌های بدن، با دستوری که در هسته‌شان است، همین آمینواسیدها را به ترتیبِ تازه‌ای کنارِ هم می‌چینند و پروتئین‌های خودِ شما را می‌سازند. یادتان هست کدام اندامک این کار را می‌کند؟ رناتن.
بدن بعضی آمینواسیدها را خودش می‌سازد، اما چند تا را نمی‌تواند و باید حتماً از غذا برسند. به این‌ها آمینواسیدهای ضروری می‌گویند. گوشت، ماهی، تخم‌مرغ و شیر همه‌ی آمینواسیدهای ضروری را دارند. بیشترِ پروتئین‌های گیاهی یکی دو تا از آن‌ها را کم دارند، اما اگر دو منبعِ گیاهی را با هم بخوریم، کمبودِ یکی را دیگری جبران می‌کند. عدس‌پلو، یعنی حبوبات همراهِ غلات، نمونه‌ی خوبی از این جفتِ کامل است.
در سال‌های نوجوانی بدن تند رشد می‌کند و به پروتئینِ بیشتری نیاز دارد. اما زیاده‌روی هم سودی ندارد: بدن پروتئینِ اضافه را انبار نمی‌کند و بخشی از آن را به انرژی یا چربی تبدیل می‌کند.
در خانه امتحان کنید
غذاهای یک روزِ خودتان را بنویسید. کنارِ هر غذا مشخص کنید منبعِ پروتئینِ آن چیست و جانوری است یا گیاهی. آیا در وعده‌ای غلات و حبوبات را با هم خورده‌اید؟ سه غذای ایرانیِ دیگر پیدا کنید که این جفت را دارند.
واژه‌های این درس
- پروتئین - مادّه‌ی مغذی‌ای که مصالحِ ساختن و ترمیمِ بدن است.
- آمینواسید - واحدِ کوچکی که پروتئین‌ها از زنجیره‌ی آن ساخته می‌شوند.
- آمینواسیدِ ضروری - آمینواسیدی که بدن نمی‌سازد و باید از غذا برسد.
ایده‌ی اصلی
پروتئین‌ها زنجیره‌هایی از آمینواسیدند و بدن با آن‌ها می‌سازد و ترمیم می‌کند. پروتئینِ غذا در گوارش به آمینواسید شکسته می‌شود و یاخته‌ها از آن پروتئین‌های خودِ بدن را می‌سازند. آمینواسیدهای ضروری باید از غذا برسند.