سوخت‌های فسیلی
در بسیاری از شهرهای ایران، زمستان‌ها گازِ شهری خانه‌ها را گرم می‌کند و پمپ‌بنزین‌ها همیشه شلوغ‌اند. ایران یکی از کشورهایی است که بیشترین ذخیره‌ی نفت و گاز را دارد. اما نفت و گاز اصلاً چطور زیرِ زمین پیدا شده‌اند؟
سوختی که میلیون‌ها سال پخته شده
میلیون‌ها سال پیش، دریاها پر از جاندارانِ ریز و گیاهانِ آبی بود و خشکی‌ها پر از جنگل‌های مرطوب. وقتی این جانداران می‌مردند، بقایایشان در کفِ دریا یا مرداب زیرِ لایه‌هایی از گِل و لای می‌ماند. لایه‌های تازه روی هم جمع شدند. بقایا زیرِ وزنِ لایه‌ها فشرده شدند و در گرمای درونِ زمین، در طولِ میلیون‌ها سال، به نفت، گاز و زغال‌سنگ تبدیل شدند.
برای همین به آن‌ها سوخت‌های فسیلی می‌گوییم، یعنی سوخت‌هایی که مثلِ فسیل‌ها از جانداران قدیمی باقی مانده‌اند. انرژیِ آن‌ها در اصل انرژیِ خورشید است که آن جانداران با نورش زندگی کرده بودند.
خوبی‌ها و بدی‌ها
سوخت‌های فسیلی در حجمِ کم انرژیِ زیادی دارند، جابه‌جا کردنشان آسان است و با آن‌ها می‌شود در هر ساعتِ شبانه‌روز برق ساخت. برای همین بیشترِ برق و تقریباً همه‌ی خودروهای دنیا با آن‌ها کار می‌کنند. در ایران هزاران کیلومتر لوله‌ی زیرِ زمین نفت و فرآورده‌هایش را از پالایشگاه‌ها به شهرها می‌برد؛ اگر این کار با تانکر انجام می‌شد، جاده‌ها پر از کامیون می‌شد.
اما سوخت‌های فسیلی دو مشکلِ بزرگ دارند:
- تمام می‌شوند. ساخته شدنشان میلیون‌ها سال طول کشیده و ما آن‌ها را خیلی سریع‌تر مصرف می‌کنیم.
- هوا و زمین را آلوده می‌کنند. سوختنشان دود و گازهای زیان‌آور تولید می‌کند و مقدارِ زیادی کربن‌دی‌اکسید به هوا می‌فرستد. بیشترِ دانشمندان می‌گویند جمع شدنِ این گاز در هوا، دمای میانگینِ زمین را بالا برده است. به این پدیده گرمایشِ جهانی می‌گویند.
هشدار
گازِ شهری و بنزین به‌آسانی آتش می‌گیرند. اگر بوی گاز آمد، شعله روشن نکنید، کلیدِ برق را نزنید، پنجره‌ها را باز کنید و فوراً به یک بزرگ‌تر بگویید.
در خانه امتحان کنید
- قبضِ گاز یا برقِ خانه را با کمکِ یک بزرگ‌تر پیدا کنید.
- مصرفِ یک ماهِ زمستان را با یک ماهِ تابستان مقایسه کنید. کدام بیشتر است؟ چرا؟
- سه راه پیشنهاد کنید که خانواده‌تان سوختِ فسیلیِ کم‌تری مصرف کند.
واژه‌های این درس
- سوختِ فسیلی - سوختی مثلِ نفت، گاز و زغال‌سنگ که از بقایای جاندارانِ قدیمی ساخته شده است.
- پالایشگاه - کارخانه‌ای که از نفتِ خام بنزین، گازوئیل و فرآورده‌های دیگر می‌سازد.
- گرمایشِ جهانی - بالا رفتنِ دمای میانگینِ زمین.
ایده‌ی اصلی
نفت، گاز و زغال‌سنگ در میلیون‌ها سال از بقایای جانداران ساخته شده‌اند و در اصل انرژیِ خورشیدِ قدیمی را در خود دارند. انرژیِ زیادی می‌دهند و آسان به کار می‌روند، اما تمام می‌شوند و با آزاد کردنِ کربن‌دی‌اکسید زمین را گرم‌تر می‌کنند.