خون از چه ساخته شده است؟
وقتی انگشتتان را می‌برید، قطره‌ای قرمز بیرون می‌آید و به نظر می‌رسد خون یک مایعِ قرمزِ یک‌دست است. اما اگر کمی خون را در لوله‌ای بریزند و مدتی بچرخانند، دو لایه‌ی کاملاً جدا دیده می‌شود: بالا مایعی زرد و شفاف و پایین لایه‌ای قرمزِ تیره. پس خون یک ماده نیست. از چه چیزهایی ساخته شده است؟
خوناب: بخشِ مایع
بیش از نیمی از خون، حدودِ ۵۵ درصد، خوناب است: مایعی زردرنگ که بیشترش آب است. هر چه دستگاه گوارش جذب می‌کند، مثلِ قند و نمک‌ها و ویتامین‌ها، در خوناب حل می‌شود و به همه‌ی بدن می‌رسد. بیشترِ کربن‌دی‌اکسید و مواد زائدِ یاخته‌ها هم در خوناب به شش‌ها و کلیه‌ها برده می‌شوند. خوناب پروتئین‌هایی هم دارد که در لخته شدنِ خون و دفاع از بدن کار می‌کنند.
یاخته‌های خونی: بخشِ جامد
حدودِ ۴۵ درصدِ باقی‌مانده یاخته‌ها و تکه‌های یاخته‌ای هستند که در مغزِ استخوان ساخته می‌شوند:
- گویچه‌ی قرمز: یاخته‌ای گرد، با دو طرفِ فرورفته، و بدونِ هسته. ماده‌ای قرمز به نامِ هموگلوبین دارد که اکسیژن را در شش‌ها می‌گیرد و در بافت‌ها رها می‌کند. هموگلوبین برای ساخته شدن به آهن نیاز دارد؛ برای همین کم‌آهنی باعثِ کم‌خونی و خستگی می‌شود. گویچه‌های قرمز بیشترین تعدادِ یاخته‌های خون‌اند.
- گویچه‌ی سفید: بزرگ‌تر از گویچه‌ی قرمز و هسته‌دار، اما تعدادش بسیار کم‌تر. گویچه‌های سفید از بدن در برابرِ میکروب‌ها دفاع می‌کنند؛ بعضی میکروب‌ها را می‌بلعند و بعضی پادتن می‌سازند. در دبستان دیدیم که دستگاه ایمنی چطور کار می‌کند.
- گِرده (پلاکت): تکه‌های بسیار ریزی از یاخته. وقتی رگی زخمی می‌شود، گرده‌ها به محلِ زخم می‌چسبند و با کمکِ پروتئین‌های خوناب لخته می‌سازند تا خون‌ریزی بند بیاید.
اهدای خون
بعضی بیمارها، مثلاً پس از تصادف یا در جراحی‌های بزرگ، خونِ زیادی از دست می‌دهند و فقط خونِ آدم‌های دیگر می‌تواند جانشان را نجات دهد. در ایران سازمانِ انتقالِ خون، خونی را که بزرگسالانِ سالم اهدا می‌کنند آزمایش و نگهداری می‌کند. بدنِ اهداکننده آبِ خوناب را در یکی دو روز و یاخته‌ها را در چند هفته دوباره می‌سازد.
در خانه امتحان کنید
- در یک لیوانِ شیشه‌ایِ بلند کمی آب بریزید و یک قاشق خاکِ باغچه به آن اضافه کنید و خوب هم بزنید.
- لیوان را یک ساعت بی‌حرکت بگذارید.
- چند لایه می‌بینید؟ این کار شبیه کدام آزمایشِ خون است و چه فرقی با آن دارد؟
واژه‌های این درس
- خوناب - بخشِ مایع و زردرنگِ خون که بیشترش آب است.
- گویچه‌ی قرمز - یاخته‌ای بی‌هسته که با هموگلوبین اکسیژن می‌برد.
- گویچه‌ی سفید - یاخته‌ای هسته‌دار که با میکروب‌ها می‌جنگد.
- گِرده - تکه‌ی ریزِ یاخته که در بند آمدنِ خون‌ریزی کار می‌کند.
- لخته - توده‌ای که در محلِ زخم درست می‌شود و جلوی خون‌ریزی را می‌گیرد.
ایده‌ی اصلی
خون از خوناب، یعنی مایعی که مواد را حمل می‌کند، و سه گروه یاخته ساخته شده است: گویچه‌های قرمز اکسیژن می‌برند، گویچه‌های سفید از بدن دفاع می‌کنند و گرده‌ها خون‌ریزی را بند می‌آورند.