چرخه‌ی کاملِ آب
آبی که امروز صبح نوشیدید، شاید چند ماه پیش برفی روی زاگرس بوده است؛ شاید صد سال پیش در یک آبخوان زیرِ دشت آرام گرفته بوده؛ شاید هزار سال پیش در خلیج فارس موج می‌زده است. آبِ زمین تازه ساخته نمی‌شود و از بین نمی‌رود. پس هر قطره چه راهی را دور زده تا به لیوانِ شما برسد؟
از دریا تا دریا
در دبستان چرخه‌ی آب را این‌طور دیدیم: آب بخار می‌شود، ابر می‌سازد، می‌بارد و به دریا برمی‌گردد. حالا با آنچه در این دو فصل دیدیم، می‌توانیم همه‌ی راه‌ها را با هم بکشیم:
- تبخیر: گرمای خورشید آبِ اقیانوس‌ها، دریاها، دریاچه‌ها و خاکِ خیس را بخار می‌کند. گیاهان هم از راهِ برگ‌هایشان آبِ زیادی به هوا می‌دهند.
- تراکم: بخار در هوای سردِ بالا متراکم می‌شود و ابر می‌سازد. باد ابرها را جابه‌جا می‌کند، گاهی از روی دریا به روی خشکی.
- بارش: آب به شکلِ باران، برف یا تگرگ به زمین برمی‌گردد.
- روی زمین: بخشی از بارش جاری می‌شود و رودها آن را به دریاچه‌ها و دریاها می‌برند. بخشی به شکلِ برف و یخ در یخچال‌ها می‌ماند و بعدها آب می‌شود.
- زیرِ زمین: بخشی نفوذ می‌کند، آبخوان‌ها را پر می‌کند و آهسته در جهتِ شیب جابه‌جا می‌شود؛ گاهی به شکلِ چشمه بیرون می‌زند، گاهی به رود یا دریا می‌ریزد، و گاهی با چاه و قنات به مزرعه‌ها و خانه‌های ما می‌رسد.
ماندن در هر ایستگاه
یک قطره آب در هر جای این چرخه مدتی می‌ماند و این زمان‌ها بسیار با هم فرق دارند. آبی که در هوا بخار شده، معمولاً حدودِ ده روز بعد دوباره می‌بارد. آبِ یک رود در چند هفته به دریا می‌رسد. اما آبی که به یک آبخوانِ عمیق رسیده، ممکن است صدها یا هزاران سال آنجا بماند، و آبِ یخچال‌های قطبی ده‌ها هزار سال.
این تفاوت یک درسِ مهم دارد. اگر آبِ یک رود را آلوده کنیم یا بیش از اندازه برداریم، با چند بارانِ خوب جبران می‌شود. اما اگر آبی را که آبخوان در صدها سال جمع کرده، در چند دهه بیرون بکشیم، دیگر در طولِ زندگیِ ما برنمی‌گردد. به همین دلیل آبِ زیرزمینی را گاهی «پس‌اندازِ آب» می‌نامند.
در خانه امتحان کنید
- یک ظرفِ شیشه‌ایِ بزرگ و دربدار، مثلِ شیشه‌ی ترشی، بردارید و تهش کمی خاک و چند گیاهِ کوچکِ خانگی بکارید.
- خاک را خوب خیس کنید، درِ شیشه را محکم ببندید و آن را جایی روشن اما دور از آفتابِ مستقیم بگذارید.
- چند روز هر صبح به دیواره‌ها نگاه کنید. قطره‌ها کجا جمع می‌شوند و به کجا برمی‌گردند؟ همه‌ی مرحله‌های چرخه‌ی آب را در شیشه پیدا کنید.
واژه‌های این درس
- چرخه‌ی آب - گردشِ پیوسته‌ی آب میانِ اقیانوس‌ها، هوا، خشکی و زیرِ زمین.
- تبخیر - تبدیلِ آبِ مایع به بخار با گرما.
- تراکم - تبدیلِ بخار به قطره‌های آب در هوای سرد.
- زمانِ ماندن - مدتی که آب به‌طورِ میانگین در یک بخش از چرخه می‌ماند.
ایده‌ی اصلی
آب پیوسته با تبخیر، تراکم، بارش، جاری شدن و نفوذ، میانِ اقیانوس‌ها، هوا، خشکی و زیرِ زمین می‌چرخد. زمانِ ماندنِ آب در هر بخش بسیار فرق دارد: چند روز در هوا، چند هفته در رود، و صدها سال در آبخوان‌ها. برای همین آبِ زیرزمینیِ هدررفته دیر جبران می‌شود.