آب فراوان، آب کمیاب
اگر از فضا به زمین نگاه کنید، سیاره‌ای آبی می‌بینید. نزدیک به سه‌چهارمِ سطحِ زمین را آب پوشانده است. با این همه، در بسیاری از شهرهای ایران تابستان‌ها آب جیره‌بندی می‌شود و کشاورزها نگرانِ خشک‌سالی‌اند. سیاره‌ای که این‌قدر آب دارد، چطور ممکن است کم‌آب باشد؟
آب‌کره: همه‌ی آب‌های زمین با هم
آب روی زمین فقط در دریاها نیست. در رودها و دریاچه‌ها هست، به شکلِ یخ روی قله‌ها و قطب‌ها هست، در لابه‌لای خاک و سنگ‌های زیرِ زمین هست و به شکلِ بخار در هوا هم هست. به همه‌ی این آب‌ها با هم، چه جامد باشند، چه مایع و چه بخار، آب‌کره می‌گوییم.
حالا فرض کنید همه‌ی آبِ زمین را در ۱۰۰ لیوانِ هم‌اندازه ریخته‌ایم:
- حدودِ ۹۷ لیوان آبِ شورِ دریاها و اقیانوس‌هاست.
- حدودِ ۲ لیوان یخِ قطب‌ها و یخچال‌های کوهستان است.
- کم‌تر از ۱ لیوان آبِ زیرِ زمین است و همه‌ی رودها، دریاچه‌های شیرین و بخارِ هوا با هم فقط چند قطره از این لیوان‌ها را پر می‌کنند.
پس آبِ شیرینی که بشود نوشید و با آن کشاورزی کرد، سهمِ بسیار کوچکی از آب‌کره است. به همین دلیل می‌گوییم آب فراوان است، اما آبِ شیرینِ در دسترس کمیاب است.
چرا ایران کم‌آب است؟
بخشِ بزرگی از ایران روی کمربندِ خشکِ زمین قرار دارد؛ همان نواری که بیابان‌های بزرگِ دنیا هم در آن‌اند. در این نوار باران کم می‌بارد و آفتابِ تند آب را زود بخار می‌کند. البته همه‌جای ایران یکسان نیست: کناره‌های دریای خزر پرباران است و مرکز و شرقِ کشور بسیار کم‌باران.
برای همین، ایرانی‌ها از هزاران سال پیش برای نگه‌داشتنِ آب چاره‌اندیشی کرده‌اند: آب‌انبار ساخته‌اند، قنات کنده‌اند و سد بسته‌اند. امروز هم شناختنِ آب‌کره و درست مصرف کردنِ آب، برای کشورِ ما یک نیازِ جدی است.
در خانه امتحان کنید
- یک بطریِ یک‌لیتری آب بردارید. این بطری همه‌ی آبِ زمین است.
- با یک قاشقِ غذاخوری، دو قاشقِ نه‌چندان پر آب در یک لیوان بریزید. این همه‌ی آبِ شیرینِ زمین است و بقیه‌ی بطری، آبِ شور.
- حالا با قطره‌چکان یکی دو قطره از آن لیوان بردارید. آبِ رودها و دریاچه‌های شیرینِ همه‌ی دنیا همین‌قدر است؛ بقیه‌ی آبِ لیوان یخ و آبِ زیرزمینی است.
واژه‌های این درس
- آب‌کره - همه‌ی آب‌های زمین با هم: در دریا، رود، یخ، زیرِ زمین و هوا.
- آبِ شیرین - آبی که نمکِ کمی دارد و برای نوشیدن و کشاورزی به کار می‌آید.
- کم‌آبی - وقتی آبِ شیرینِ در دسترس از نیازِ مردم کم‌تر است.
ایده‌ی اصلی
آب‌کره همه‌ی آب‌های زمین است. حدودِ ۹۷ درصدِ آن آبِ شورِ دریاهاست و بیشترِ آبِ شیرین هم یخ یا زیرِ زمین است. برای همین آبِ شیرینِ در دسترس کمیاب است، به‌ویژه در سرزمینِ کم‌بارانی مثلِ ایران.