سه بخشِ مشترکِ یاخته‌ها
یاخته‌ی عصبی رشته‌های بلندی دارد، یاخته‌ی ماهیچه دراز و باریک است و گویچه‌ی قرمز گرد و تخت. یاخته‌ی پوستِ پیاز هم مثلِ آجر است. این‌همه شکلِ گوناگون، آیا یاخته‌ها با هم هیچ شباهتی دارند؟
غشا، میان‌یاخته و هسته
اگر درونِ یاخته‌های گوناگون را با میکروسکوپ نگاه کنیم، سه بخش را تقریباً در همه می‌بینیم:
- غشای یاخته - پوششی بسیار نازک که دورتادورِ یاخته را گرفته است. غشا مثلِ یک دیوارِ بسته نیست؛ مثلِ دروازه‌ای است که نگهبان دارد. آب، اکسیژن و غذا را به درون راه می‌دهد و مواد زائد را بیرون می‌فرستد، اما جلوی بسیاری از مواد دیگر را می‌گیرد.
- میان‌یاخته - ماده‌ای ژله‌مانند که درونِ غشا را پر کرده است. بیشترِ آن آب است و مواد زیادی مثلِ قند، نمک و پروتئین در آن حل شده‌اند. بیشترِ کارهای یاخته در همین‌جا انجام می‌شود.
- هسته - بخشی گرد که معمولاً نزدیکِ وسطِ یاخته است. دستورهای ساختن و کار کردنِ یاخته در هسته نگه‌داری می‌شود. هسته مثلِ اتاقِ فرمانِ یاخته است.
یاخته‌ای بدونِ هسته
باکتری‌ها یاخته‌اند و غشا و میان‌یاخته دارند، اما هسته ندارند. دستورهای یاخته‌ی باکتری به شکلِ یک رشته‌ی حلقه‌ای، آزاد در میان‌یاخته شناور است. باکتری‌ها معمولاً بسیار کوچک‌تر از یاخته‌های بدنِ ما هستند. بیشترشان یک دیواره‌ی محکم هم بیرونِ غشا دارند و بعضی با تاژکی شبیهِ دُم شنا می‌کنند.
یاخته‌ی هسته‌دار و یاخته‌ی بی‌هسته، هر دو زنده‌اند. هر دو غذا می‌گیرند، انرژی می‌سازند و تقسیم می‌شوند. فرقشان در این است که مواد و دستورها در یاخته‌ی هسته‌دار جای مشخص‌تری دارند.
در خانه امتحان کنید
یک مدلِ یاخته بسازید. یک کیسه‌ی فریزرِ زیپ‌دار (غشا) را تا نیمه با ژله‌ی آماده یا آبِ غلیظ‌شده با نشاسته (میان‌یاخته) پر کنید و یک آلوی خشک یا یک گردو (هسته) را درونش بیندازید. حالا یک مدلِ دیگر بدونِ گردو بسازید و یک نخِ گره‌خورده را درونش بگذارید. کدام مدل به باکتری شبیه است؟
واژه‌های این درس
- غشای یاخته - پوششِ نازکی که دورِ یاخته است و ورود و خروجِ مواد را تنظیم می‌کند.
- میان‌یاخته - ماده‌ی ژله‌مانندی که درونِ یاخته را پر کرده است.
- هسته - بخشی از یاخته که دستورهای ساختن و کار کردنِ یاخته در آن است.
ایده‌ی اصلی
یاخته‌ها با همه‌ی تفاوت‌هایشان سه بخشِ مشترک دارند: غشا که ورود و خروجِ مواد را تنظیم می‌کند، میان‌یاخته که بیشترِ کارها در آن انجام می‌شود و هسته که دستورهای یاخته را نگه می‌دارد. باکتری‌ها یاخته‌ای بی‌هسته‌اند.