دم و بازدم

یک بادکنک را برای پر کردن باید فوت کنید؛ یعنی هوا را با فشار به درونش برانید. اما شش‌ها را هیچ‌کس فوت نمی‌کند و خودشان هم ماهیچه ندارند. پس وقتی نفس می‌کشید، چه چیزی هوا را به درونِ آن‌ها می‌کشد؟

شش‌ها درونِ یک جعبه

شش‌ها درونِ قفسه‌ی سینه قرار دارند: جعبه‌ای که دیواره‌هایش دنده‌ها و ماهیچه‌های میانِ دنده‌ها هستند و کفش ماهیچه‌ای پهن و گنبدی‌شکل به نامِ دیافراگم. دورِ هر شش پرده‌ای دولایه به نامِ پرده‌ی جَنَب هست که میانِ دو لایه‌اش کمی مایع است. این مایع شش‌ها را به دیواره‌ی قفسه‌ی سینه می‌چسباند؛ مثلِ دو تکه شیشه‌ی خیس که از هم جدا نمی‌شوند ولی روی هم سُر می‌خورند. پس هر وقت قفسه‌ی سینه بزرگ شود، شش‌ها هم با آن باز می‌شوند.

دم: بزرگ شدنِ جعبه

هنگامِ دم، دو کار هم‌زمان انجام می‌شود:

• دیافراگم منقبض می‌شود، از حالتِ گنبدی صاف‌تر می‌شود و پایین می‌آید.
• ماهیچه‌های میانِ دنده‌ها دنده‌ها را به جلو و بالا می‌کشند.

حجمِ قفسه‌ی سینه بیشتر می‌شود و شش‌ها باز می‌شوند. وقتی حجمِ شش‌ها زیاد می‌شود، فشارِ هوای درونشان کم‌تر از فشارِ هوای بیرون می‌شود و هوای بیرون از راهِ بینی و نای به درونِ شش‌ها هجوم می‌آورد. پس ما هوا را «نمی‌کشیم»؛ جا باز می‌کنیم و هوا خودش وارد می‌شود.

بازدم: کوچک شدنِ جعبه

هنگامِ بازدم، ماهیچه‌ها شل می‌شوند. دیافراگم دوباره گنبدی می‌شود و بالا می‌رود و دنده‌ها پایین می‌آیند. حجمِ قفسه‌ی سینه کم می‌شود، شش‌ها که کشسان‌اند جمع می‌شوند و هوا بیرون می‌رود. بازدمِ آرام کارِ زیادی نمی‌خواهد؛ اما وقتی فوت می‌کنید یا تند می‌دوید، ماهیچه‌های شکم هم کمک می‌کنند تا هوا را با فشار بیشتری بیرون بدهید.

یک مدل با بطری

می‌توانید کارِ دیافراگم را با یک مدلِ ساده ببینید. در این مدل، بطری قفسه‌ی سینه است، بادکنکِ درونِ آن شش، و بادکنکِ کشیده‌شده روی تهِ بریده‌ی بطری دیافراگم.

در خانه امتحان کنید

1. با کمک یک بزرگ‌تر، تهِ یک بطریِ پلاستیکیِ کوچک را ببرید (لبه‌ی بریده تیز است؛ دورش چسب نواری بزنید).
2. یک بادکنکِ کوچک را درونِ بطری بگذارید و دهانه‌اش را دورِ دهانه‌ی بطری برگردانید و با کش محکم کنید.
3. سرِ بادکنکِ دیگری را ببرید و آن را روی تهِ باز بطری بکشید و با کش ببندید.
4. پرده‌ی پایینی را آرام پایین بکشید و بعد رها کنید. بادکنکِ درونی چه می‌کند؟

واژه‌های این درس

• دیافراگم - ماهیچه‌ی پهن و گنبدی‌شکل در کفِ قفسه‌ی سینه.
• قفسه‌ی سینه - فضای درونِ دنده‌ها، که شش‌ها و قلب در آن‌اند.
• پرده‌ی جنب - پرده‌ی دولایه‌ی دورِ هر شش.
• دم و بازدم - ورودِ هوا به شش‌ها و بیرون رفتنِ آن.

ایده‌ی اصلی

شش‌ها خودشان ماهیچه ندارند. در دم، دیافراگم پایین می‌آید و دنده‌ها بالا می‌روند، قفسه‌ی سینه بزرگ می‌شود و هوا به شش‌ها وارد می‌شود؛ در بازدم، ماهیچه‌ها شل می‌شوند، قفسه کوچک می‌شود و هوا بیرون می‌رود.