ویتامین‌ها و مواد معدنی
صدها سال پیش، ملوانانی که ماه‌ها در دریا بودند و فقط نانِ خشک و گوشتِ نمک‌سود می‌خوردند، بیماریِ عجیبی می‌گرفتند: لثه‌هایشان خون می‌آمد، زخم‌هایشان خوب نمی‌شد و دندان‌هایشان می‌افتاد. چند لیمو در روز این بیماری را درمان می‌کرد. در لیمو چه بود که در نان و گوشت نبود؟
ویتامین‌ها، کم اما ضروری
در لیمو ویتامینِ C بود. ویتامین‌ها موادی‌اند که بدن فقط مقدارِ بسیار کمی از آن‌ها، گاهی چند هزارمِ گرم در روز، لازم دارد، اما نبودشان بیماری می‌آورد. ویتامین‌ها انرژی نمی‌دهند؛ به بدن کمک می‌کنند کارهایش را درست انجام دهد. سه نمونه:
- ویتامینِ C - برای سالم ماندنِ لثه، پوست و رگ‌ها و خوب شدنِ زخم؛ در مرکبات، گوجه‌فرنگی، فلفلِ دلمه‌ای و کلم.
- ویتامینِ D - به بدن کمک می‌کند کلسیم را جذب کند تا استخوان‌ها محکم شوند. پوستِ ما وقتی نورِ خورشید به آن بتابد، این ویتامین را می‌سازد. ماهی و زرده‌ی تخم‌مرغ هم آن را دارند.
- ویتامینِ A - برای دیدن در نورِ کم و سالم ماندنِ پوست؛ در هویج، کدو حلوایی، سبزی‌های برگ‌سبز و جگر.
هشدار
هیچ قرص یا شربتِ ویتامینی را بدونِ نظرِ پزشک نخورید. بعضی ویتامین‌ها، مثلِ A و D، اگر زیاد مصرف شوند، در بدن جمع می‌شوند و آسیب می‌زنند.
مواد معدنی، از خاک تا بدن
مواد معدنی هم در مقدارِ کم لازم‌اند. کلسیم در استخوان و دندان است، آهن در گویچه‌های قرمز اکسیژن را جابه‌جا می‌کند و ید برای ساختنِ مادّه‌ای در غده‌ی تیروئید لازم است. این مواد را بدن نمی‌سازد. آن‌ها در خاک و آب‌اند: ریشه‌ی گیاه آن‌ها را جذب می‌کند، ما گیاه را می‌خوریم یا جانوری را که گیاه خورده است.
در بعضی مناطقِ ایران خاک و آب ید کمی دارند. به همین دلیل سال‌هاست به نمکِ خوراکی ید اضافه می‌کنند؛ روی بسته‌ی آن نوشته شده «نمکِ یددار». نمکِ خوراکی خودش از سدیم و کلر ساخته شده است. بدن سدیم لازم دارد، اما زیادیِ آن فشارِ خون را بالا می‌برد؛ بهتر است روزانه کم‌تر از پنج گرم، حدودِ یک قاشق چای‌خوری، نمک بخوریم.
در خانه امتحان کنید
بسته‌ی نمکِ آشپزخانه‌ی خانه‌تان را پیدا کنید. آیا رویش نوشته «یددار»؟ تاریخِ تولیدش را هم ببینید. ید کم‌کم از نمک می‌پرد، به‌ویژه در نور و رطوبت؛ به نظرتان نمک را باید در چه ظرفی و کجا نگه داشت؟
واژه‌های این درس
- ویتامین - مادّه‌ای که بدن مقدارِ کمی از آن را برای کارهای مهمش لازم دارد.
- مادّه‌ی معدنی - مادّه‌ای مثلِ کلسیم، آهن و ید که از خاک و آب به بدن می‌رسد.
- نمکِ یددار - نمکِ خوراکی‌ای که به آن ید افزوده‌اند.
ایده‌ی اصلی
ویتامین‌ها و مواد معدنی انرژی ندارند و در مقدارِ کم لازم‌اند، اما کمبودشان بیماری می‌آورد. ویتامینِ C لثه و زخم را سالم نگه می‌دارد، ویتامینِ D به جذبِ کلسیم کمک می‌کند و ویتامینِ A به دیدن. مواد معدنی از خاک به گیاه و از گیاه به ما می‌رسند.