دریاچه‌ها

بزرگ‌ترین دریاچه‌ی جهان در شمالِ کشورِ ماست، اما همه به آن «دریا» می‌گوییم: دریای خزر. چرا به یک دریا دریاچه می‌گویند؟ و چرا دریاچه‌ی ارومیه، که روزی پر از آب و پرنده بود، در سال‌های اخیر تا این حد کوچک شده است؟

دریاچه چیست؟

دریاچه بخشی از آب‌کره است که در دلِ خشکی قرار دارد و راهِ طبیعی به دریاهای آزاد و اقیانوس‌ها ندارد. خزر هرقدر هم بزرگ باشد، از هیچ طرف به اقیانوس وصل نیست؛ برای همین در علوم زمین دریاچه به حساب می‌آید، هرچند به خاطرِ وسعتش آن را دریا می‌نامیم.

دریاچه‌ها فقط آبِ ایستاده نیستند. جانوران و گیاهانِ گوناگونی در آن‌ها زندگی می‌کنند، پرنده‌های مهاجر کنارشان می‌مانند، هوای اطرافشان را معتدل‌تر می‌کنند و از آن‌ها ماهی، نمک و گاهی نفت و گاز به دست می‌آید.

دریاچه‌ها چطور پدید می‌آیند؟

هر گودالِ بزرگی که آب در آن جمع شود و بماند، می‌تواند دریاچه شود. این گودال‌ها به راه‌های گوناگون ساخته می‌شوند:

• بازمانده‌ی یک دریای کهن: خزر تکه‌ای از دریایی بسیار بزرگ و قدیمی است که میلیون‌ها سال پیش این منطقه را پوشانده بود.
• فرونشستنِ پوسته: جایی که سنگ‌کره شکسته و تکه‌ای از زمین پایین رفته، گودالی پدید آمده که دریاچه‌ی ارومیه در آن است.
• دهانه‌ی آتشفشان: در دهانه‌ی آتشفشان‌های خاموش آبِ باران و برف جمع می‌شود؛ مثلِ دریاچه‌ی کوچکِ قله‌ی سبلان.
• درونِ غار: جایی که سطحِ آبِ زیرزمینی بالاتر از کفِ غار است، غار پر از آب می‌شود؛ مثلِ غارِ علی‌صدر در همدان که با قایق در آن می‌گردند.

دریاچه‌هایی که انسان می‌سازد

وقتی پشتِ یک رود سد می‌بندند، آب پشتِ دیوارِ سد بالا می‌آید و دریاچه‌ی مصنوعی پدید می‌آید. آبِ این دریاچه‌ها برای آب‌آشامیدنیِ شهرها، کشاورزی و ساختنِ برق به کار می‌رود. بعضی شهرها هم دریاچه‌های کوچکی برای خنک‌تر کردنِ هوا و تفریحِ مردم می‌سازند.

دریاچه‌ها هم می‌میرند

دریاچه وقتی زنده می‌ماند که آبی که به آن می‌ریزد با آبی که بخار می‌شود برابر باشد. دریاچه‌ی ارومیه بیشترِ آبش را از رودهای اطراف می‌گرفت. وقتی آبِ این رودها را برای کشاورزی برداشتند و خشک‌سالی هم آمد، آبی که به دریاچه می‌رسید از آبی که بخار می‌شد کم‌تر شد و دریاچه کوچک شد. جایی که آب رفته، نمکِ سفیدی مانده که باد آن را به مزرعه‌ها و شهرها می‌برد.

در خانه امتحان کنید

1. دو بشقابِ یک‌اندازه را تا نیمه آب کنید و در یکی یک قاشق نمک حل کنید.
2. هر دو را کنارِ پنجره‌ی آفتابی بگذارید و هر روز سطحِ آب را با ماژیک روی لبه علامت بزنید.
3. وقتی آب تمام شد، در کدام بشقاب چیزی باقی ماند؟ این همان اتفاقی است که در کناره‌های دریاچه‌ی شوری که خشک می‌شود می‌افتد.

واژه‌های این درس

• دریاچه - آبی در دلِ خشکی که راهِ طبیعی به اقیانوس ندارد.
• دریاچه‌ی مصنوعی - دریاچه‌ای که پشتِ سد یا به دستِ انسان ساخته می‌شود.
• دهانه‌ی آتشفشان - گودالِ بالای آتشفشان که گدازه از آن بیرون آمده است.

ایده‌ی اصلی

دریاچه آبی در دلِ خشکی است که به اقیانوس راه ندارد. دریاچه‌ها از راه‌های گوناگون پدید می‌آیند: بازمانده‌ی دریایی کهن، فرونشستنِ پوسته، دهانه‌ی آتشفشان، غار، یا سدی که انسان می‌سازد. اگر آبی که به دریاچه می‌رسد از آبی که بخار می‌شود کم‌تر باشد، دریاچه کوچک می‌شود و ممکن است بمیرد.