یاخته‌ی گیاهی، یاخته‌ی جانوری
یک برگِ کاهو را چند ساعت بیرون از یخچال بگذارید؛ شل و آویزان می‌شود. حالا آن را در کاسه‌ای آبِ سرد بیندازید. نیم ساعت بعد دوباره ترد و سفت شده است. اما بازوی شما اگر آب کم داشته باشد، این‌طور شل و سفت نمی‌شود. یاخته‌های گیاه چه چیزی دارند که یاخته‌های ما ندارند؟
سه چیزِ ویژه‌ی یاخته‌ی گیاهی
یاخته‌ی گیاهی هم مثلِ یاخته‌ی جانوری غشا، میان‌یاخته، هسته و اندامک‌هایی مثلِ رناتن و راکیزه دارد. اما سه چیز در آن هست که در یاخته‌ی جانوری نیست:
- دیواره‌ی یاخته - لایه‌ای محکم بیرونِ غشا. دیواره یاخته را مثلِ جعبه نگه می‌دارد و به آن شکلِ ثابت می‌دهد. چوبِ درخت و کاغذ بیشتر از همین دیواره‌ها ساخته شده‌اند.
- سبزدیسه (کلروپلاست) - اندامک‌های سبزی که در آن‌ها، با نورِ خورشید، غذا ساخته می‌شود. یاخته‌های برگ پر از سبزدیسه‌اند، اما یاخته‌های ریشه که نور نمی‌بینند، سبزدیسه ندارند.
- کریچه‌ی بزرگِ مرکزی - یاخته‌ی جانوری هم کریچه‌های ریز دارد، اما در یاخته‌ی گیاهی یک کریچه‌ی بزرگِ پر از آب بیشترِ جای یاخته را می‌گیرد و بقیه‌ی بخش‌ها را به کنارِ دیواره می‌فشارد.
راز کاهوی ترد
حالا معمای کاهو حل می‌شود. وقتی گیاه آبِ کافی دارد، کریچه‌های بزرگ پر از آب‌اند و یاخته را از درون به دیواره فشار می‌دهند؛ مثلِ بادکنکی که درونِ جعبه باد شده است. همین فشار برگ را صاف و ترد نگه می‌دارد. وقتی آب کم شود، کریچه‌ها کوچک می‌شوند و برگ شل می‌شود. آبِ سرد دوباره کریچه‌ها را پر می‌کند.
یاخته‌ی جانوری دیواره ندارد. به همین دلیل شکلش انعطاف‌پذیرتر است و می‌تواند جمع شود، دراز شود یا حتی حرکت کند. گویچه‌های سفیدِ خون، برای مثال، شکلشان را عوض می‌کنند تا از دیواره‌ی رگ‌ها بگذرند.
یک اشتباهِ رایج این است که فکر کنیم گیاه چون سبزدیسه دارد، راکیزه ندارد. اما گیاه هم مثلِ ما باید انرژیِ غذا را آزاد کند. سبزدیسه غذا را می‌سازد و راکیزه انرژیِ آن را آزاد می‌کند؛ یاخته‌ی گیاهی هر دو را دارد.
در خانه امتحان کنید
دو برگِ کاهو را چند ساعت بیرون بگذارید تا شل شوند. یکی را در کاسه‌ای آبِ سرد و دیگری را در کاسه‌ای آبِ بسیار شور (یک قاشق نمک در یک لیوان آب) بیندازید. بعد از نیم ساعت، دو برگ را مقایسه کنید. به نظرتان چرا برگی که در آبِ شور بوده ترد نشده است؟
واژه‌های این درس
- دیواره‌ی یاخته - لایه‌ی محکمِ بیرونِ غشا در یاخته‌های گیاهی.
- سبزدیسه - اندامکِ سبزی که در آن با نورِ خورشید غذا ساخته می‌شود.
- کریچه‌ی مرکزی - کیسه‌ی بزرگِ پر از آب در وسطِ یاخته‌ی گیاهی.
ایده‌ی اصلی
یاخته‌ی گیاهی دیواره، سبزدیسه و کریچه‌ی بزرگِ مرکزی دارد و یاخته‌ی جانوری این‌ها را ندارد. کریچه‌ی پر از آب و دیواره‌ی محکم گیاه را سفت نگه می‌دارند. راکیزه هم در یاخته‌ی گیاهی هست و هم در یاخته‌ی جانوری.