یخچال‌ها، رودهای یخ
در تابستان، وقتی در شهر هوا داغ است، کوه‌نوردانی که به قله‌ی علم‌کوه در مازندران می‌روند هنوز روی یخ راه می‌روند. این یخ مالِ زمستانِ گذشته نیست؛ بعضی از لایه‌هایش صدها سال عمر دارند. یخ چطور این‌همه سال در کوه می‌ماند؟
یخچال چطور ساخته می‌شود؟
در جاهایی که دمای میانگینِ هوا زیرِ صفر است، بیشترِ بارش به شکلِ برف است. اگر برفِ یک زمستان پیش از آنکه آب شود زیرِ برفِ زمستانِ بعد بماند، لایه‌ها روی هم انباشته می‌شوند. وزنِ لایه‌های بالایی برفِ زیرین را فشرده می‌کند؛ هوای لابه‌لای دانه‌ها بیرون می‌رود و برف کم‌کم به یخِ سخت و آبی‌رنگ تبدیل می‌شود. به این توده‌ی بزرگ و ماندگارِ یخ یخچال می‌گوییم.
یخچال سنگِ بی‌حرکت نیست. یخِ سنگین روی شیب بسیار آهسته، گاهی فقط چند متر در سال، پایین می‌لغزد؛ مثلِ رودی از یخ. در راه سنگ‌ها را می‌کَند و با خود می‌برد و دره‌ها را پهن و گود می‌کند. پایینِ یخچال، جایی که هوا گرم‌تر است، یخ آب می‌شود و رودی از آبِ سرد و شیرین از آن بیرون می‌آید.
دو نوع یخچال
- یخچال‌های قطبی: پهنه‌های بسیار بزرگی از یخ که خشکیِ جنوبگان و گرینلند را پوشانده‌اند. ضخامتِ یخ در جنوبگان در بعضی جاها از سه کیلومتر هم بیشتر است.
- یخچال‌های کوهستانی: یخچال‌های کوچک‌تری که روی کوه‌های بلند، حتی نزدیکِ استوا، پدید می‌آیند. در ایران، یخچال‌های علم‌کوه و دماوند از این نوع‌اند.
بیشترِ آبِ شیرینِ زمین، نزدیک به دوسومِ آن، در همین یخچال‌ها قفل شده است. یخچال‌های کوهستانی برای مردمِ پایین‌دست مثلِ یک مخزن‌اند: یخ و برفِ زمستان را نگه می‌دارند و در تابستان، وقتی باران نمی‌بارد، کم‌کم آب می‌شوند و رودها را پرآب نگه می‌دارند.
یخچال‌هایی که کوچک می‌شوند
در صد سالِ گذشته، با گرم‌تر شدنِ هوای زمین، بیشترِ یخچال‌های کوهستانیِ دنیا کوچک شده‌اند. یخچال‌های ایران هم عقب رفته‌اند. اگر یخچالی از بین برود، رودی که در تابستان از آن می‌گرفت هم در گرم‌ترین روزهای سال کم‌آب می‌شود.
در خانه امتحان کنید
- یک لیوان را لبالب از برف یا یخِ خردشده پر کنید، بدونِ فشار دادن.
- با کفِ دست برف را محکم فشار دهید و دوباره رویش برف بریزید و فشار دهید.
- ببینید چقدر برف در یک لیوان جا شد و یخِ فشرده چه رنگی و چقدر سخت است. یخچال هم با فشارِ برفِ سال‌های بعد ساخته می‌شود.
واژه‌های این درس
- یخچال - توده‌ی بزرگ و ماندگارِ یخ که از انباشته شدنِ برفِ سال‌ها پدید می‌آید و آهسته حرکت می‌کند.
- یخچالِ قطبی - یخچالِ بسیار بزرگی که خشکیِ قطب‌ها را پوشانده است.
- یخچالِ کوهستانی - یخچالی روی کوه‌های بلند که در دره‌ها پایین می‌لغزد.
ایده‌ی اصلی
جایی که برفِ هر سال پیش از آب شدن زیرِ برفِ سالِ بعد می‌ماند، برف فشرده می‌شود و یخچال می‌سازد. یخچال‌ها، قطبی یا کوهستانی، بزرگ‌ترین انبارِ آبِ شیرینِ زمین‌اند و یخچال‌های کوه در تابستان رودها را پرآب نگه می‌دارند.