یاخته، کوچک‌ترین واحدِ زنده
یک گنجشک روی شاخه‌ی درختِ سیب نشسته است. روی پوستِ سیب هم باکتری‌هایی هستند که دیده نمی‌شوند. گنجشک پرواز می‌کند، درخت میوه می‌دهد و باکتری فقط با چشمِ میکروسکوپ پیداست. این سه جاندار چه چیزِ مشترکی دارند؟
همه از یاخته
جواب در یک کلمه است: یاخته. در دبستان دیدیم که با میکروسکوپ می‌توان یاخته‌های پوستِ پیاز و یاخته‌های درونِ دهان را دید. حالا می‌دانیم که این قاعده درباره‌ی همه‌ی جانداران درست است: بدنِ هر جاندار از یک یا چند یاخته ساخته شده است.
بعضی جانداران، مثلِ باکتری‌ها و مخمر، فقط یک یاخته دارند. همان یک یاخته غذا می‌گیرد، بزرگ می‌شود و تقسیم می‌شود. گنجشک و درختِ سیب و ما پریاخته‌ای هستیم: بدنمان از تعدادِ بسیار زیادی یاخته ساخته شده که هر گروهشان کاری جداگانه انجام می‌دهند.
یاخته را کوچک‌ترین واحدِ زنده می‌نامیم. چیزی کوچک‌تر از یاخته، مثلاً یک تکه از درونِ آن، به‌تنهایی زنده نمی‌ماند. اما یک یاخته، اگر غذا و شرایطِ مناسب داشته باشد، زندگی می‌کند.
چقدر کوچک، چقدر زیاد؟
بیشترِ یاخته‌های بدنِ ما حدودِ یک‌صدمِ میلی‌متر پهنا دارند. یعنی اگر صد یاخته را کنارِ هم بچینیم، تازه به اندازه‌ی ضخامتِ خطِ یک خودکار می‌رسند. در هر سانتی‌متر مربع از پوستِ دستتان ده‌ها هزار یاخته هست.
بدنِ یک انسانِ بزرگ‌سال حدودِ سی‌وهفت هزار میلیارد یاخته دارد. این عدد را با چیزی آشنا مقایسه کنید: اگر هر ثانیه یک یاخته را بشمارید، شمردنشان بیش از یک میلیون سال طول می‌کشد.
پس چرا بدنِ ما به جای چند یاخته‌ی بزرگ، این‌همه یاخته‌ی ریز دارد؟ چون مواد باید از سطحِ یاخته وارد و خارج شوند. یاخته‌ی کوچک به نسبتِ اندازه‌اش سطحِ زیادی دارد و غذا و اکسیژن زود به همه‌جای آن می‌رسد. اگر یاخته‌ای بیش از اندازه بزرگ شود، وسطش گرسنه می‌ماند. به همین دلیل یاخته‌ها به جای بزرگ شدنِ بی‌پایان، تقسیم می‌شوند و بدن با زیاد شدنِ یاخته‌ها رشد می‌کند.
در خانه امتحان کنید
یک ذره‌بین بردارید و پوستِ پشتِ دستتان را نگاه کنید. چین‌ها و منفذها را می‌بینید، اما یاخته‌ها را نه. حالا حساب کنید: اگر هر یاخته یک‌صدمِ میلی‌متر باشد، روی یک میلی‌مترِ خط‌کش چند یاخته کنارِ هم جا می‌گیرند؟ ذره‌بین چیزها را حدودِ ده برابر بزرگ نشان می‌دهد؛ آیا برای دیدنِ یاخته کافی است؟
واژه‌های این درس
- یاخته - کوچک‌ترین واحدِ زنده که بدنِ همه‌ی جانداران از آن ساخته شده است.
- تک‌یاخته‌ای - جانداری که فقط یک یاخته دارد، مثلِ باکتری.
- پریاخته‌ای - جانداری که از تعدادِ زیادی یاخته ساخته شده است.
ایده‌ی اصلی
همه‌ی جانداران از یاخته ساخته شده‌اند و یاخته کوچک‌ترین واحدِ زنده است. یاخته‌ها بسیار ریزند و بدنِ ما هزاران میلیارد یاخته دارد؛ بدن با تقسیمِ یاخته‌ها رشد می‌کند، نه با بزرگ شدنِ بی‌اندازه‌ی آن‌ها.