یاخته، یک نانواییِ پرکار

ساعتِ پنجِ صبح، در یک نانواییِ بزرگ، کار شروع شده است. کسی آرد و آب می‌آورد، کسی خمیر درست می‌کند، تنور داغ است، نان‌ها بسته‌بندی می‌شوند و از درِ مغازه به دستِ مردم می‌رسند. صاحبِ نانوایی هم دفترِ دستورهای پخت را نگه می‌دارد. درونِ هر یاخته‌ی بدنِ شما هم، همین حالا، کاری شبیه به این در جریان است.

اندامک‌ها، کارکنانِ یاخته

در درسِ قبل سه بخشِ مشترکِ یاخته‌ها را دیدیم. با میکروسکوپ‌های بسیار قوی معلوم شد که درونِ میان‌یاخته بخش‌های کوچک‌تری هم هست که هر کدام کارِ مشخصی دارند. به این بخش‌ها اندامک می‌گوییم. نانوایی را کنارِ یاخته بگذارید:

• هسته مثلِ دفترِ دستورهای صاحبِ نانوایی است: تعیین می‌کند چه چیزی، چه وقت ساخته شود.
• رِناتَن (ریبوزوم) مثلِ نانواهایی است که خمیر را شکل می‌دهند. رناتن‌ها دانه‌های بسیار ریزی‌اند که با دستورِ هسته، پروتئین می‌سازند.
• شبکه‌ی آندوپلاسمی مثلِ راهروهای نانوایی است. لوله‌ها و کیسه‌های پهنی است که مواد را در یاخته جابه‌جا می‌کنند. روی بخشی از آن رناتن‌ها نشسته‌اند.
• دستگاهِ گُلژی مثلِ میزِ بسته‌بندی است. مواد را بسته‌بندی می‌کند و به جایی که لازم است، حتی بیرون از یاخته، می‌فرستد.
• راکیزه (میتوکندری) مثلِ تنور و موتورخانه است. انرژیِ غذا را آزاد می‌کند تا یاخته بتواند کار کند.
• کریچه (واکوئول) مثلِ انبار است. آب، مواد غذایی و مواد زائد را نگه می‌دارد.
• غشا هم درِ نانوایی است که تعیین می‌کند چه چیزی وارد و چه چیزی خارج شود.

همه با هم

هیچ اندامکی به‌تنهایی کاری از پیش نمی‌برد. فرض کنید یاخته‌ای از معده باید پروتئینی برای گوارشِ غذا بسازد. دستورِ آن در هسته است. رناتن‌ها پروتئین را می‌سازند، شبکه‌ی آندوپلاسمی آن را به دستگاهِ گلژی می‌رساند، گلژی بسته‌بندی‌اش می‌کند و بسته از غشا بیرون می‌رود. راکیزه‌ها هم در تمامِ این مدت انرژی می‌رسانند.

به همین دلیل یاخته‌هایی که کارِ سخت‌تری دارند، اندامک‌های بیشتری از یک نوع دارند. یاخته‌های ماهیچه که مدام کار می‌کنند، راکیزه‌های زیادی دارند؛ یاخته‌هایی که مواد زیادی بیرون می‌فرستند، دستگاهِ گلژیِ بزرگی دارند.

در خانه امتحان کنید

جدولی دو ستونی بکشید. در یک ستون نامِ اندامک‌ها را بنویسید. در ستونِ دیگر، به جای نانوایی، کارکنان و بخش‌های مدرسه‌ی خودتان را کنارِ هر اندامک بگذارید: چه کسی در مدرسه مثلِ هسته است؟ انبار کجاست؟ نتیجه را با هم‌کلاسی‌هایتان مقایسه کنید.

واژه‌های این درس

• اندامک - بخشی کوچک درونِ یاخته که کارِ مشخصی دارد.
• رناتن - اندامکِ ریزی که پروتئین می‌سازد.
• راکیزه - اندامکی که انرژیِ غذا را آزاد می‌کند.
• دستگاهِ گلژی - اندامکی که مواد را بسته‌بندی و پخش می‌کند.
• کریچه - اندامکی که آب و مواد را ذخیره می‌کند.

ایده‌ی اصلی

درونِ یاخته اندامک‌هایی هست که هر کدام کارِ خودش را دارد: هسته دستور می‌دهد، رناتن پروتئین می‌سازد، شبکه‌ی آندوپلاسمی جابه‌جا می‌کند، گلژی بسته‌بندی می‌کند، راکیزه انرژی آزاد می‌کند و کریچه ذخیره می‌کند. همه با هم کار می‌کنند تا یاخته زنده بماند.