روده‌ی باریک؛ جایی که غذا جذب می‌شود

اگر از شما بپرسند غذا بیشتر در کجا گوارش می‌شود، شاید بگویید معده. اما بیشترِ کار در لوله‌ای باریک انجام می‌شود که چند متر طول دارد و در شکمِ شما تا خورده است: روده‌ی باریک. آن‌جا چه خبر است؟

پایانِ گوارش

غذای نیمه‌گوارش‌یافته از معده به ابتدای روده‌ی باریک می‌رسد. این‌جا دو شیره به آن اضافه می‌شود:

• شیره‌ی لوزالمعده: لوزالمعده غده‌ای است که پشتِ معده قرار دارد. شیره‌اش آنزیم‌هایی دارد که هر سه گروهِ اصلیِ غذا را تجزیه می‌کنند: نشاسته را به قند، پروتئین را به ذره‌های سازنده‌اش و چربی را به ذره‌های کوچک‌تر. این شیره اسیدِ رسیده از معده را هم خنثی می‌کند.
• صفرا: کبد صفرا را می‌سازد و کیسه‌ی صفرا آن را نگه می‌دارد. صفرا آنزیم ندارد، اما چربی را به قطره‌های ریز تبدیل می‌کند؛ کاری شبیه کارِ مایعِ ظرف‌شویی روی ظرفِ چرب. قطره‌های ریز سطحِ بیشتری دارند و آنزیم‌ها زودتر تجزیه‌شان می‌کنند.

دیواره‌ی خودِ روده‌ی باریک هم آنزیم‌هایی دارد که آخرین مرحله را انجام می‌دهند. حالا از غذا فقط مولکول‌های کوچک مانده است: قندهای ساده، ذره‌های سازنده‌ی پروتئین، ذره‌های سازنده‌ی چربی، ویتامین‌ها، نمک‌ها و آب.

جذب: گذشتن از دیواره

مولکول‌های کوچک باید از دیواره‌ی روده بگذرند و وارد خون شوند. به این کار جذب می‌گویند. هر چه سطحِ دیواره بیشتر باشد، جذب زودتر و بیشتر انجام می‌شود. دیواره‌ی درونیِ روده‌ی باریک صاف نیست: پر از چین است، روی چین‌ها برآمدگی‌های انگشت‌مانندِ بسیار ریزی به نامِ پُرز هست و روی یاخته‌های هر پرز هم برآمدگی‌های باز هم ریزتری به نامِ ریزپُرز. این چین‌ها و پرزها سطحِ روده را صدها برابر بیشتر می‌کنند. درونِ هر پرز رگ‌های بسیار نازک هست که مواد را می‌گیرند و می‌برند.

وقتی یک آنزیم کم است

قندِ شیر لاکتوز نام دارد و آنزیمِ ویژه‌ای در روده آن را تجزیه می‌کند. در بعضی از آدم‌ها، این آنزیم کم ساخته می‌شود. لاکتوزِ تجزیه‌نشده جذب نمی‌شود، به روده‌ی بزرگ می‌رسد و در آن‌جا باعثِ نفخ و دل‌درد می‌شود. این آدم‌ها می‌توانند شیرِ بدونِ لاکتوز یا ماست بخورند. این مثال نشان می‌دهد که بدون آنزیمِ مناسب، غذا هر قدر هم خوب جویده شود، جذب نمی‌شود.

در خانه امتحان کنید

1. یک حوله‌ی کوچکِ پرز‌دار و یک تکه پارچه‌ی صاف و نازک با اندازه‌ی یکسان بردارید.
2. هر دو را جداگانه چند ثانیه در کاسه‌ای آب فرو کنید، بیرون بیاورید و روی دو لیوانِ خالی بچلانید.
3. کدام آبِ بیشتری گرفته بود؟ این مقایسه چه ربطی به پرزهای روده دارد؟

واژه‌های این درس

• لوزالمعده - غده‌ای پشتِ معده که شیره‌ای پر از آنزیم به روده‌ی باریک می‌ریزد.
• صفرا - مایعی که کبد می‌سازد و چربی را به قطره‌های ریز تبدیل می‌کند.
• جذب - گذشتنِ مولکول‌های کوچکِ غذا از دیواره‌ی روده و ورودشان به خون.
• پرز - برآمدگیِ انگشت‌مانند و بسیار ریز در دیواره‌ی روده‌ی باریک.

ایده‌ی اصلی

در روده‌ی باریک، آنزیم‌های لوزالمعده و خودِ روده و صفرای کبد کارِ گوارش را تمام می‌کنند. مولکول‌های کوچکِ به‌دست‌آمده از دیواره‌ی پرچین و پرزدارِ روده جذبِ خون می‌شوند.